Đức – Thổ Nhĩ Kỳ: Mắc xích mới trong “bản đồ an ninh” châu Âu​

CHLB Đức – Cuộc gặp giữa Ngoại trưởng Đức Johann Wadephul và Ngoại trưởng Thổ Nhĩ Kỳ Hakan Fidan tại Berlin cùng loạt phát biểu sau đó cho thấy Berlin đang chủ động tái định hình vai trò của Ankara trong chiến lược an ninh của châu Âu. Lần đầu tiên, một lãnh đạo ngoại giao Đức mô tả Thổ Nhĩ Kỳ là “đối tác địa chiến lược không thể thiếu” trong bối cảnh lục địa già bước vào giai đoạn đánh giá lại toàn diện nhu cầu phòng thủ.​

Khác với những tuyên bố mang tính xã giao, đề xuất cụ thể của Đức về việc mời Thổ Nhĩ Kỳ tham gia chương trình Hành động an ninh cho châu Âu (SAFE) trị giá 150 tỷ euro của EU cho thấy Berlin muốn gắn Ankara vào các cấu trúc quốc phòng cốt lõi, cùng với Anh – một đối tác ngoài EU khác nhưng có vai trò an ninh then chốt. SAFE được thiết kế như một khung đầu tư và phối hợp lớn cho công nghiệp quốc phòng, năng lực răn đe và khả năng ứng phó khủng hoảng của châu Âu, vì vậy cánh cửa mở cho Thổ Nhĩ Kỳ không chỉ mang ý nghĩa biểu tượng.​

Đối với Đức, đây là bước đi mang tính tính toán chiến lược nhiều hơn là cử chỉ nhượng bộ chính trị. Trong bối cảnh môi trường an ninh xung quanh EU bất ổn, từ sườn Đông cho tới Trung Đông và Địa Trung Hải, một Thổ Nhĩ Kỳ sở hữu vị trí kiểm soát hành lang giữa châu Âu – Biển Đen – Trung Đông trở thành nhân tố khó có thể đứng ngoài mọi bàn cờ phòng thủ. Berlin nhìn thấy ở Ankara không chỉ là một đồng minh NATO về mặt danh nghĩa, mà là một trung tâm sức mạnh khu vực với năng lực quân sự, công nghiệp quốc phòng và kinh nghiệm tác chiến đã được kiểm nghiệm trong nhiều chiến dịch.​

Trong thông điệp gửi EU, Ngoại trưởng Wadephul nhấn mạnh mong muốn “mở ra trang mới” trong quan hệ với Thổ Nhĩ Kỳ, đồng thời thúc đẩy hợp tác an ninh châu Âu với sự tham gia sâu hơn của Ankara. Thực chất, đây là bước thử để xem EU có sẵn sàng chấp nhận Thổ Nhĩ Kỳ như một đối tác cùng chia sẻ trách nhiệm an ninh, thay vì chỉ là bên hỗ trợ quản lý di cư hay giữ vai trò vùng đệm như trước.​

Ở chiều ngược lại, Ankara tận dụng cơ hội này để nhắc lại rằng gia nhập EU vẫn là mục tiêu chiến lược dài hạn, đồng thời gây sức ép buộc Brussels phải chuyển “các tín hiệu tích cực” thành hành động cụ thể. Từ việc cập nhật liên minh thuế quan cho đến thúc đẩy tự do hóa thị thực, Thổ Nhĩ Kỳ muốn phá thế bế tắc trong đàm phán vốn bị đình trệ suốt nhiều năm và chứng tỏ rằng mình xứng đáng được đối xử như một trụ cột an ninh châu Âu chứ không chỉ là đối tác “hạng hai”.​

Phát biểu của Ngoại trưởng Hakan Fidan nêu bật luận điểm Ankara đã trở thành bên đóng góp quan trọng cho cấu trúc an ninh khu vực, nhờ ngành công nghiệp quốc phòng tiến bộ và kinh nghiệm tác chiến phong phú của lực lượng vũ trang. Từ khí tài không người lái đến các nền tảng chiến đấu hiện đại, Thổ Nhĩ Kỳ cho thấy nước này có thể cung cấp cả năng lực cứng lẫn kinh nghiệm thực địa, bổ sung cho những khoảng trống của EU trong nhiều năm qua.​

Việc Đức công khai coi Thổ Nhĩ Kỳ là “đối tác địa chiến lược” còn mang ý nghĩa chính trị nội khối EU, khi Berlin nỗ lực giữ vai trò dẫn dắt trong xây dựng “chủ quyền chiến lược” cho châu Âu. Bằng cách đề xuất lôi kéo cả Thổ Nhĩ Kỳ và Anh vào SAFE, Đức gửi đi thông điệp rằng an ninh châu Âu không thể bị bó hẹp trong đường biên hành chính của EU, mà phải được mở rộng ra mạng lưới các trung tâm quyền lực lân cận.​

Tuy vậy, phía sau những tuyên bố tích cực là hàng loạt câu hỏi còn bỏ ngỏ. EU sẽ chấp nhận tới đâu việc để một đối tác có truyền thống ngoại giao độc lập, nhiều lần va chạm với phương Tây như Thổ Nhĩ Kỳ chen sâu vào các sáng kiến phòng thủ chung vốn nhạy cảm? Ngược lại, Ankara có thực sự sẵn sàng điều chỉnh những khác biệt với Brussels về nhân quyền, pháp quyền, hay chính sách khu vực để đổi lấy việc tham gia sâu hơn vào “mái nhà an ninh” châu Âu?​

Trong bối cảnh nhiều hồ sơ từ Ukraine tới Trung Đông cùng gây sức ép lên năng lực ứng phó của EU, việc Đức chủ động đặt lại mối quan hệ với Thổ Nhĩ Kỳ có thể được xem là nỗ lực “tối ưu hóa nguồn lực chiến lược” trên chu vi an ninh của lục địa. Nếu Berlin và Ankara duy trì được đối thoại thực chất, vượt qua nghi ngờ lịch sử và khác biệt lợi ích ngắn hạn, trục hợp tác mới này có thể trở thành một trong những mắc xích quan trọng định hình lại bản đồ an ninh châu Âu trong những năm tới.​