Làn sóng siết mạng xã hội với trẻ em: Châu Âu đứng trước bài toán thế hệ số​

Châu Âu – Từ lệnh cấm mạng xã hội với trẻ dưới 16 tuổi tại Australia, câu chuyện bảo vệ trẻ em trên không gian số đang nhanh chóng dịch chuyển sang châu Âu, nhưng với một gam màu phức tạp hơn nhiều so với một lệnh “đóng cửa” đơn thuần. Thay vì chỉ tranh luận cấm hay không cấm, các chính phủ châu Âu đang buộc phải trả lời một câu hỏi khó hơn: họ muốn kiến tạo kiểu trưởng thành số nào cho thế hệ công dân sắp tới.​

Tại Đan Mạch, sự đồng thuận hiếm hoi giữa các đảng phái xoay quanh kế hoạch cấm trẻ dưới 15 tuổi truy cập một số nền tảng mạng xã hội cho thấy vấn đề đã vượt khỏi phạm vi đạo đức hay giáo dục gia đình, trở thành câu chuyện an ninh tinh thần quốc gia. Chính phủ nước này không giấu mục tiêu “trả lại giấc ngủ, sự bình yên và khả năng tập trung” cho trẻ em, khi các mối quan hệ số thường trực lấn át cả đời sống gia đình và nhà trường. Song, điểm đáng chú ý là Đan Mạch chọn xây dựng một hệ sinh thái giải pháp, từ định danh điện tử quốc gia đến ứng dụng xác minh độ tuổi và gói ngân sách 160 triệu kroner cho 14 sáng kiến bảo vệ trẻ trên mạng, thay vì chỉ trông chờ vào một điều khoản cấm.​

Pháp tiếp cận vấn đề từ góc độ trách nhiệm chính trị trước các cảnh báo sức khỏe tâm thần, khi một ủy ban điều tra của Quốc hội khuyến nghị cấm hoàn toàn mạng xã hội với trẻ dưới 15 tuổi và áp dụng “giờ giới nghiêm kỹ thuật số” cho người dưới 18 tuổi. Không phải ngẫu nhiên khi phía sau báo cáo là những vụ kiện của gia đình nạn nhân nhằm vào TikTok vì nội dung bị cho là khuyến khích tự tử, đẩy áp lực dư luận lên hệ thống chính trị. Pháp hiện đã yêu cầu trẻ dưới 15 tuổi phải có sự đồng ý rõ ràng của phụ huynh khi mở tài khoản, nhưng việc Bộ phụ trách kỹ thuật số chuẩn bị trình dự luật mới vào đầu năm 2026 cho thấy Paris muốn biến nguyên tắc đạo lý “người lớn phải bảo vệ trẻ” thành các ràng buộc pháp lý cụ thể đối với nền tảng công nghệ.​

Tây Ban Nha chọn cách viết lại “tuổi trưởng thành số” thông qua luật, khi dự luật đang được xem xét đề xuất cấm trẻ dưới 16 tuổi truy cập mạng xã hội, diễn đàn, nền tảng liên lạc hay không gian ảo tích hợp trí tuệ nhân tạo tạo sinh nếu không có sự đồng ý rõ ràng của cha mẹ. Độ tuổi 14 được nhắc đến như một ngưỡng tối thiểu trong “những trường hợp khác”, gắn với nỗ lực phòng ngừa sớm rủi ro từ nội dung không phù hợp, bắt nạt trên mạng hay khai thác dữ liệu cá nhân, dù khái niệm này vẫn gây tranh luận vì chưa được định nghĩa rõ. Thăm dò dư luận cho thấy đa số phụ huynh ủng hộ mô hình hạn chế kiểu Australia, nhưng chính họ lại hoài nghi về khả năng thực thi, đặt ra câu hỏi liệu luật có theo kịp kỹ năng “lách” của thế hệ sinh ra cùng điện thoại thông minh.​

Italy nhìn vấn đề dưới lăng kính song song: bảo vệ trẻ vừa là bảo vệ người dùng yếu thế, vừa là chấn chỉnh một ngành kinh tế ngầm – “kidfluencer”. Dự luật đang được Thượng viện xem xét không chỉ muốn siết mạng xã hội với trẻ dưới 15 tuổi, mà còn đặt ra các rào chắn đối với những tài khoản người ảnh hưởng là trẻ em, buộc nền tảng phải xác minh độ tuổi qua “ví” định danh kỹ thuật số gắn với hệ thống xác minh độ tuổi của EU. Song hành cùng quá trình lập pháp là các vụ kiện tập thể nhằm vào TikTok và những nền tảng thuộc Meta, trong đó các gia đình cáo buộc hàng triệu trẻ từ 7 đến 14 tuổi đang sử dụng mạng xã hội trái quy định – một hình thức gây sức ép tư pháp để buộc doanh nghiệp công nghệ phải thực thi nghiêm nghĩa vụ của mình.​

Hy Lạp và Đức lại cho thấy hai thái độ khác nhau trong cùng một mối lo. Tại Athens, Thủ tướng Kyriakos Mitsotakis gọi việc để trẻ tiếp xúc không kiểm soát với mạng xã hội là “thí nghiệm lớn nhất từ trước tới nay đối với tâm trí trẻ em”, và chủ trương học theo mô hình Australia sau khi đã cấm điện thoại thông minh trong lớp học, phát triển website hướng dẫn phụ huynh và ứng dụng Kids Wallet để kiểm soát, xác minh độ tuổi. Đức thì thận trọng hơn, giao một ủy ban nghiên cứu khả năng cấm mạng xã hội với toàn bộ trẻ vị thành niên và dự kiến chờ đến mùa thu 2026 mới có báo cáo, nhưng bản kiến nghị thiết lập độ tuổi tối thiểu 16 với hơn 34.000 chữ ký cho thấy sức ép xã hội đang tăng lên.​

Điểm chung của các quốc gia châu Âu là đều nhìn nhận mạng xã hội không còn là “sân chơi vô hại” mà là môi trường định hình nhân cách, sức khỏe tinh thần, thói quen tiêu dùng thông tin và dữ liệu cá nhân của cả một thế hệ. Tuy vậy, cách tiếp cận lại phân hóa trên ba trục chính: mức độ cấm đoán (cấm tuyệt đối hay có điều kiện), vai trò của phụ huynh (quyền quyết định hay bị loại khỏi ngoại lệ) và mức độ phụ thuộc vào công nghệ xác minh độ tuổi. Sự phân hóa này phản ánh những ưu tiên khác nhau giữa tự do cá nhân, an ninh tâm lý và trách nhiệm của doanh nghiệp, nhưng cũng cho thấy EU vẫn chưa có một khung chung đủ mạnh cho “quyền an toàn số” của trẻ.​

Đằng sau các dự luật và phát biểu chính trị là nỗi lo thực tế: trẻ em đang lớn lên trong một môi trường nơi thuật toán ưu tiên nội dung gây nghiện, cực đoan, gây sốc, trong khi người lớn – từ cha mẹ đến giáo viên và nhà lập pháp – luôn đi sau một bước. Những bi kịch liên quan tới bắt nạt trực tuyến, nội dung kích động tự hại hay thách thức nguy hiểm trên mạng đã nhiều lần trở thành chất xúc tác để dư luận chấp nhận các biện pháp can thiệp mạnh tay hơn. Nhưng nếu chỉ dừng lại ở lệnh cấm, khoảng cách công nghệ giữa thế hệ làm luật và thế hệ sống trên nền tảng số có nguy cơ bị khoét sâu, bởi trẻ em luôn tìm cách “vượt rào” nhanh hơn những gì luật có thể dự liệu.​

Chính vì vậy, bài toán mà châu Âu đối diện không phải là “cấm hay không cấm”, mà là xây dựng một mô hình trưởng thành số có kiểm soát, trong đó nhà nước đặt ra khung, doanh nghiệp công nghệ chịu trách nhiệm về thiết kế nền tảng an toàn hơn, còn gia đình và nhà trường được trang bị công cụ lẫn kỹ năng để đồng hành cùng trẻ. Những hệ thống định danh điện tử, ví xác minh độ tuổi, ứng dụng kiểm soát của phụ huynh, cùng với giáo dục kỹ năng số và sự tham gia của tòa án thông qua các vụ kiện tập thể đang dần định hình mô hình đó, dù con đường còn nhiều tranh cãi. Cách châu Âu giải quyết bài toán này sẽ gửi đi một tín hiệu quan trọng cho phần còn lại của thế giới: liệu thế hệ sinh ra cùng nền tảng số sẽ được bảo vệ bằng bức tường cấm đoán, hay bằng một kiến trúc an toàn số đủ thông minh để họ vẫn được kết nối nhưng không bị tổn thương.​