Châu Âu vay 105 tỷ USD giữ ‘mạch sống’ cho Ukraine

Không thể thống nhất dùng tài sản Nga bị phong tỏa, Liên minh châu Âu đã chốt phương án vay chung trên thị trường tài chính quốc tế để duy trì dòng tiền cho Ukraine trong hai năm tới. Theo thỏa thuận đạt được ngày 19/12, 24 trong 27 nước thành viên sẽ cùng huy động 90 tỷ euro, tương đương hơn 105 tỷ USD, thông qua phát hành hỗn hợp trái phiếu ngắn hạn và dài hạn đứng tên EU.​

Khoản vay này được thiết kế như một “phao cứu sinh” tài chính, giúp Kiev có nguồn lực chi trả vừa cho quốc phòng, vừa cho các nhu cầu ngân sách thiết yếu trong bối cảnh chiến sự kéo dài khiến nguồn thu suy kiệt. Tiền sẽ được giải ngân theo từng đợt, nhằm bảo đảm Ukraine không rơi vào tình trạng cạn kiệt ngân sách đột ngột, đồng thời tạo độ ổn định cho các kế hoạch chi tiêu trung hạn.​

Trong phương án mới, gánh nặng lãi suất khoảng 3,5 tỷ USD mỗi năm không đặt lên vai Kiev mà do chính EU chịu trách nhiệm thanh toán. Ước tính khung ngân sách giai đoạn 2028-2034 của khối có thể phải dành hơn 23 tỷ USD chỉ để trả lãi, với mức đóng góp phân bổ theo quy mô kinh tế, khiến các nền kinh tế lớn như Đức, Pháp, Italy, Tây Ban Nha hay Ba Lan chịu phần nhiều hơn.​

Đây không phải lựa chọn ưu tiên ban đầu của châu Âu. Trước đó, Brussels từng theo đuổi kịch bản sử dụng khoảng 200 tỷ euro dự trữ ngoại hối của Ngân hàng Trung ương Nga đang bị phong tỏa làm tài sản bảo đảm cho khoản vay hỗ trợ Ukraine. Cách làm này được kỳ vọng vừa cung cấp nguồn lực cho Kiev, vừa gián tiếp buộc Moskva gánh trách nhiệm tài chính khi xung đột kết thúc, nhưng cuối cùng bị chôn vùi bởi lo ngại pháp lý và nguy cơ trả đũa.​

Bỉ, nơi nắm giữ phần lớn tài sản Nga bị đóng băng, kiên quyết yêu cầu các nước khác đưa ra “bảo đảm không giới hạn” nếu muốn sử dụng nguồn tiền này, điều mà nhiều thành viên EU coi là tiền lệ nguy hiểm cho ổn định tài chính dài hạn. Các lãnh đạo châu Âu không sẵn sàng cam kết trong vùng xám pháp lý, khi ngay cả việc thu lợi từ tài sản đối thủ cũng có thể kéo theo tranh chấp quốc tế phức tạp.​

Khi phương án “tiền của Nga trả cho Ukraine” thất bại, nhu cầu tài chính khẩn cấp của Kiev trở nên cấp bách hơn bao giờ hết. EU ước tính Ukraine cần thêm khoảng 135 tỷ euro trong hai năm tới để duy trì hoạt động, nếu không sẽ phải đối mặt nguy cơ đứt gãy “mạch sống tài chính” giữa chiến sự.​

Để vượt qua thế bế tắc, EU kích hoạt cơ chế “hợp tác tăng cường”, cho phép 24 nước vẫn tiến hành vay chung mà không cần sự tham gia của ba thành viên phản đối là Hungary, Slovakia và Czech. Ba nước này không chia sẻ nghĩa vụ tài chính nhưng đổi lại cam kết không dùng quyền phủ quyết chặn kế hoạch, qua đó tránh được khủng hoảng chính trị nội khối ngay trên bàn hỗ trợ Ukraine.​

Do Hungary, Slovakia và Czech chỉ chiếm khoảng 3,64% tổng thu nhập quốc dân của khối, tác động tài chính lên phần còn lại được đánh giá là không lớn, song lại phơi bày xu hướng đoàn kết “linh hoạt” của châu Âu. EU chấp nhận thực tế không phải mọi quyết định lớn đều có thể dựa trên sự đồng thuận tuyệt đối, nhất là trong những hồ sơ gây chia rẽ như chiến sự Nga – Ukraine.​

Về bản chất, khoản vay 105 tỷ USD lần này gần như là khoản hỗ trợ “không truy thu” trong ngắn hạn, khi Ukraine chỉ phải hoàn trả nếu Nga đồng ý bồi thường chiến phí trong tương lai, điều Moskva hiện hoàn toàn bác bỏ. Tuy vậy, EU sẽ sớm phải trả lời câu hỏi ai gánh khoản nợ nếu kịch bản bồi thường không bao giờ xảy ra, để tránh bị trói buộc vào nghĩa vụ trả lãi vô thời hạn.​

Một lựa chọn được nhắc đến là sử dụng chính ngân sách EU như “tấm khiên cuối cùng”, đảm bảo nhà đầu tư luôn nhận đủ tiền gốc và lãi khi trái phiếu đáo hạn. Đồng thời, lãnh đạo châu Âu vẫn để ngỏ khả năng tận dụng tài sản Nga bị phong tỏa để hoàn trả khoản vay nếu bối cảnh pháp lý và chính trị cho phép, như một thông điệp rằng Moskva không thể vĩnh viễn đứng ngoài các hậu quả kinh tế của cuộc chiến.​

Đi kèm dòng tiền là hệ thống điều kiện chặt chẽ mà Ukraine phải đáp ứng, từ bảo đảm không thụt lùi trong cải cách thể chế đến tăng cường chống tham nhũng, coi đây là tiêu chí then chốt cho tiến trình gia nhập EU. Nếu Kiev làm suy yếu các cơ quan chống tham nhũng hoặc vi phạm cam kết, việc giải ngân có thể tạm dừng, biến viện trợ thành đòn bẩy buộc chính quyền tiếp tục cải tổ.​

EU cũng gắn gói hỗ trợ với mục tiêu củng cố năng lực công nghiệp quốc phòng nội khối, thông qua ưu tiên các hợp đồng mua sắm “sản xuất tại châu Âu”. Cách tiếp cận này giúp tiền vay không chỉ chảy sang Ukraine dưới dạng vũ khí, mà còn quay trở lại thúc đẩy nhà máy, dây chuyền và việc làm tại các quốc gia thành viên.​

Quyết định vay chung vì Ukraine do đó vừa mang màu sắc chiến lược, vừa phản ánh toan tính kinh tế – chính trị đan xen trong nội bộ EU. Khối này đạt được mục tiêu cấp bách là giữ cho Kiev không rơi vào khủng hoảng ngân sách, song đồng thời gánh thêm rủi ro nợ và những tranh cãi chưa có lời giải về trách nhiệm cuối cùng với khoản tiền khổng lồ đã cam kết.​

Trong bối cảnh các lựa chọn đều chứa đựng cái giá riêng, nhiều chuyên gia đánh giá đây không phải giải pháp hoàn hảo, nhưng là thỏa hiệp khả thi nhất để duy trì sự ủng hộ của châu Âu dành cho Ukraine. Điều mà các lãnh đạo EU muốn chứng minh, cả với Kiev lẫn với chính cử tri trong nước, là khối vẫn sẵn sàng trả giá để bảo vệ lập trường chính trị của mình trên bàn cờ an ninh châu lục.