Giấy phép lái xe lên… màn hình ở Đức

CHLB Đức – Việc mang theo ví dày cộp giấy tờ khi ra đường ở Đức đang dần trở thành chuyện của quá khứ, khi giấy phép lái xe chuẩn bị bước vào giai đoạn số hóa với một cuộc cải tổ pháp lý quy mô ngay tại Quốc hội liên bang.​

Bước ngoặt trên hành trình số hóa giao thông

Quốc hội Đức vừa thảo luận lần đầu về dự luật sửa đổi Luật giao thông đường bộ nhằm hợp thức hóa giấy phép lái xe kỹ thuật số trên điện thoại thông minh như một hình thức chứng minh tư cách lái xe hợp lệ. Theo thiết kế, tài xế vẫn phải sở hữu bằng lái thẻ nhựa, nhưng trong các vụ kiểm tra của cảnh sát, bản điện tử trên ứng dụng chính thức sẽ đủ giá trị pháp lý.​

Đây không phải một động thái đơn lẻ, mà nằm trong chuỗi điều chỉnh pháp luật để đồng bộ hóa quản lý phương tiện, từ đăng ký xe đến giấy phép, theo hướng “không giấy tờ”, sau khi Đức đã triển khai chứng nhận đăng ký xe điện tử qua ứng dụng i-Kfz từ cuối năm 2024. Giới hoạch định chính sách đặt mục tiêu biến điện thoại thông minh thành “ví giấy tờ xe” toàn diện, nơi mọi thông tin pháp lý cần thiết đều được lưu trữ và xuất trình chỉ với vài thao tác chạm.​

Điện thoại thành ví giấy tờ số

Theo kế hoạch của Chính phủ liên bang, đến cuối năm 2026, bằng lái kỹ thuật số sẽ được tích hợp trong ứng dụng i-Kfz, cùng với các giấy tờ liên quan đến phương tiện. Khi đó, tương tự vé xem hòa nhạc hay thẻ ngân hàng đã được “số hóa” trong ví điện tử, người lái xe có thể để bằng thẻ ở nhà mà vẫn yên tâm nếu bị kiểm tra trên đường.​

Tuy vậy, giai đoạn đầu, hiệu lực của giấy phép lái xe số chỉ giới hạn trong lãnh thổ Đức. Một chuẩn mực chung cho bằng lái di động dùng được trên toàn Liên minh châu Âu chỉ được EU đặt thời hạn đến năm 2030, gắn với ví định danh số châu Âu (EUDI Wallet), nghĩa là sẽ còn một chặng đường dài để xóa bỏ hoàn toàn ranh giới giữa các quốc gia về mặt kỹ thuật số.​

Áp lực từ châu Âu và cuộc đua không thể chậm

Động thái của Đức diễn ra trong bối cảnh EU buộc các quốc gia thành viên phải triển khai ít nhất một ứng dụng định danh số nhà nước trước năm 2027, cho phép tích hợp những dữ liệu như căn cước, bằng lái hay các chứng chỉ khác trong một ví số thống nhất. Với mốc 2.1.2027 được Bộ trưởng Kỹ thuật số Đức nêu như thời điểm khả thi để kích hoạt “ví định danh số” ở cấp quốc gia, Đức không còn nhiều dư địa trì hoãn nếu không muốn tụt lại trong cuộc đua số hóa khu vực công.​

Trong bức tranh rộng hơn, giấy phép lái xe số được xem là một “ca thử nghiệm” quan trọng: vừa đủ thiết thực với người dân, vừa đủ thách thức về bảo mật và vận hành để buộc bộ máy hành chính phải thay đổi. Thành công hay thất bại của dự án này sẽ là chỉ dấu rõ ràng về năng lực thực thi của nhà nước số tại một nền kinh tế đầu tàu châu Âu.​

Lợi ích thấy ngay và những rủi ro âm thầm

Trên bề mặt, tiện ích là điều dễ nhận thấy nhất. Người lái xe không còn lo quên mang bằng, cơ quan chức năng giảm chi phí xử lý giấy tờ, thao tác đối chiếu dữ liệu có thể thực hiện theo thời gian thực qua các hệ thống kết nối với cơ sở dữ liệu trung tâm. Các trường hợp mất, rách, hỏng thẻ sẽ không còn khiến tài xế bối rối trên đường, bởi bản số luôn đồng bộ với hồ sơ gốc.​

Tuy nhiên, khi giấy phép lái xe chuyển hẳn vào môi trường số, câu hỏi về quyền riêng tư, an ninh dữ liệu và khả năng kiểm soát của nhà nước trở nên nhức nhối hơn. Mỗi lần xuất trình bằng lái qua ứng dụng có thể đồng nghĩa với việc tạo ra dấu vết dữ liệu về thời điểm, địa điểm, cơ quan kiểm tra – nếu không có cơ chế giới hạn thu thập và lưu trữ, nguy cơ hình thành “hồ sơ di chuyển” của công dân là hoàn toàn có thật.​

Quyền riêng tư giữa kỷ nguyên giám sát

Để trấn an dư luận, Đức phải giải quyết thấu đáo yêu cầu “tối thiểu hóa dữ liệu”: chỉ chia sẻ đúng và đủ thông tin cần thiết trong từng tình huống, không biến giấy phép lái xe thành một “chìa khóa vạn năng” mở ra kho dữ liệu cá nhân. Điều đó đòi hỏi thiết kế ứng dụng theo hướng phân quyền dữ liệu và mã hóa chặt chẽ, thay vì gom mọi thứ về một trung tâm dễ trở thành mục tiêu tấn công.​

Ngoài ra, câu chuyện không chỉ là bảo vệ dữ liệu khỏi tin tặc, mà còn là giới hạn quyền truy cập hợp pháp của các cơ quan công quyền. Đức có truyền thống tranh luận gay gắt về giám sát số, nên các ủy ban của Quốc hội chắc chắn sẽ soi kỹ dự luật, từ phạm vi dữ liệu được lưu, thời gian lưu giữ đến cơ chế kiểm toán độc lập.​

Thách thức bình đẳng số trong đời sống thường ngày

Một câu hỏi khác ít được nói thẳng nhưng hiện hữu: điều gì xảy ra với những người không có hoặc không muốn dùng điện thoại thông minh? Khi dịch vụ công chuyển mạnh sang nền tảng số, nguy cơ tạo ra một tầng lớp bị “bỏ lại phía sau” – những người già, người thu nhập thấp, hoặc đơn giản là người không tin công nghệ – là rất rõ ràng.​

Dự luật hiện vẫn giữ bằng lái thẻ nhựa như cơ sở pháp lý, nhưng nếu trong thực tế, các dịch vụ và thủ tục ưu tiên kênh số, sự bất bình đẳng sẽ diễn ra một cách âm thầm: thủ tục giấy tờ lâu hơn, rườm rà hơn, trong khi nhóm dùng ứng dụng được phục vụ nhanh gọn. Nói cách khác, “tùy chọn số” rất dễ trở thành “bắt buộc trên thực tế” nếu thiếu những rào chắn chính sách phù hợp.​

Từ một tấm bằng lái đến hình hài nhà nước số

Giấy phép lái xe số chỉ là một mảnh ghép trong bức tranh chuyển đổi số của nhà nước Đức, nhưng nó chạm tới đời sống hàng ngày của hàng chục triệu người, khác với những cải cách hành chính kín đáo trong hệ thống công vụ. Chính vì vậy, mỗi trục trặc kỹ thuật, mỗi tranh cãi pháp lý hay mỗi vụ lộ lọt dữ liệu liên quan tới ứng dụng này đều có khả năng tạo dư chấn lớn về niềm tin.​

Nếu Đức triển khai trơn tru, người dân có thể dần chấp nhận việc mang theo điện thoại thay vì xấp giấy tờ, còn nhà nước củng cố được hình ảnh một bộ máy linh hoạt, thân thiện với công nghệ. Ngược lại, một thiết kế vội vàng, thiếu minh bạch về cách thu thập và sử dụng dữ liệu rất dễ làm giấy phép lái xe số trở thành biểu tượng của sự hoài nghi, chứ không phải bước tiến của kỷ nguyên số.​