Thuế 100% và ván cờ thương mại mới giữa Mỹ, Canada và Trung Quốc

World – Tổng thống Mỹ Donald Trump vừa cảnh báo sẽ áp thuế 100% lên toàn bộ hàng hóa nhập khẩu từ Canada vào Mỹ, nếu Ottawa ký một thỏa thuận thương mại mà Washington cho là tạo lợi thế cho Trung Quốc.​

Lời đe dọa được ông Trump đưa ra trên mạng xã hội Truth Social ngày 24/1, với thông điệp cứng rắn: nếu Canada ký thỏa thuận với Bắc Kinh, mọi mặt hàng nước này đưa vào thị trường Mỹ sẽ ngay lập tức bị đánh thuế ở mức tối đa. Hiện Nhà Trắng không nêu rõ ông Trump ám chỉ văn kiện cụ thể nào, nhưng bối cảnh là tuyên bố gần đây của Thủ tướng Canada Mark Carney về một “quan hệ đối tác chiến lược” với Trung Quốc kèm cam kết giảm thuế quan song phương.​

Trong bài đăng, ông Trump hàm ý rằng Canada có thể trở thành “cửa ngõ trung chuyển” để hàng hóa Trung Quốc vòng qua rào cản thuế của Mỹ rồi tràn vào thị trường Mỹ dưới nhãn Canada. Tổng thống Mỹ nhắn nhủ, nếu Thủ tướng Carney nghĩ có thể sử dụng Canada theo cách đó thì “đã nhầm to”. Với giới quan sát, ngôn từ này cho thấy Washington lo ngại các thỏa thuận thuế quan mới giữa Ottawa và Bắc Kinh có thể làm suy yếu đòn bẩy thương mại mà Mỹ đang sử dụng với Trung Quốc.​

Trong những năm qua, ông Trump nhiều lần sử dụng thuế quan như một công cụ gây sức ép buộc đối tác phải điều chỉnh chính sách theo mong muốn của Mỹ, từ vấn đề thương mại đến an ninh và địa chính trị. Một số lời đe dọa thuế đã dẫn đến nhượng bộ hoặc mở đường cho đàm phán mới, song cũng không ít lần Nhà Trắng rút lại các tuyên bố gay gắt nhất sau khi đạt được “thỏa thuận khung” hoặc sự cam kết mang tính nguyên tắc. Điều này khiến thị trường và các đồng minh thường xuyên phải theo dõi sát sao từng phát biểu của ông Trump để đoán định đâu là bước đi chiến lược, đâu là đòn răn đe mang tính thương lượng.​

Chỉ vài ngày trước cảnh báo với Canada, ông Trump đã tuyên bố rút lại ý định áp thuế diện rộng với một số quốc gia châu Âu do bất đồng quanh kế hoạch Mỹ muốn sáp nhập Greenland, vùng lãnh thổ tự trị thuộc Đan Mạch ở Bắc Cực. Sau cuộc gặp Tổng thư ký NATO Mark Rutte, ông chủ Nhà Trắng nói đã đạt được một “khung thỏa thuận trong tương lai” về Greenland, qua đó tạm tháo ngòi căng thẳng với nhiều đồng minh NATO. Diễn biến này cho thấy cách ông Trump dùng thuế quan như một đòn bẩy trên nhiều mặt trận, không chỉ trong câu chuyện thương mại mà còn trong các toan tính chiến lược rộng hơn.​

Về phía Ottawa, chính phủ Canada cố gắng giảm bớt tính nghiêm trọng của tranh cãi. Bộ trưởng Thương mại Dominic LeBlanc khẳng định Canada không theo đuổi một hiệp định thương mại tự do toàn diện với Trung Quốc như những gì dư luận suy đoán. Theo ông, những gì hai bên đạt được gần đây chủ yếu là tháo gỡ một số vướng mắc thuế quan tồn đọng, nhằm tạo môi trường ổn định hơn cho doanh nghiệp hai nước, đặc biệt là trong các lĩnh vực nông sản và công nghiệp xanh.​

Ông LeBlanc nhấn mạnh, ưu tiên của Ottawa vẫn là xây dựng một nền kinh tế Canada vững mạnh, đồng thời mở rộng mạng lưới đối tác thương mại “trên toàn thế giới” chứ không phụ thuộc vào một thị trường đơn lẻ. Dù vậy, Mỹ vẫn là đối tác quan trọng nhất, chiếm tỷ trọng lớn trong kim ngạch xuất nhập khẩu của Canada, nên mọi tín hiệu căng thẳng từ Washington đều tác động trực tiếp đến doanh nghiệp và tâm lý thị trường trong nước. Sau nhiều đợt điều chỉnh thuế quan trước đây của chính quyền Trump, Canada đã nỗ lực đa dạng hóa quan hệ thương mại, tìm thêm điểm tựa ở châu Á và châu Âu để giảm rủi ro.​

Thỏa thuận được nhắc đến nhiều nhất hiện nay là gói dàn xếp thuế quan đạt được tuần trước giữa Thủ tướng Mark Carney và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình. Theo đó, Bắc Kinh sẽ giảm thuế đối với dầu hạt cải (canola) của Canada từ mức rất cao 85% xuống còn 15% kể từ tháng 3 tới, giúp nông dân và doanh nghiệp xuất khẩu nông sản Canada thở phào sau thời gian dài chịu áp lực. Đáp lại, Ottawa cam kết áp thuế xe điện Trung Quốc theo mức tối huệ quốc, tức giảm từ 100% xuống còn 6,1%, tạo cơ hội lớn hơn cho các nhà sản xuất xe điện Trung Quốc tiếp cận thị trường Bắc Mỹ qua cửa ngõ Canada.​

Đây chính là điểm khiến Washington đặc biệt lo ngại. Nếu xe điện mang thương hiệu Trung Quốc được lắp ráp hoặc hoàn thiện tại Canada rồi xuất sang Mỹ, giới hoạch định chính sách ở Washington sợ rằng các hàng rào thuế quan đối với Trung Quốc sẽ bị vô hiệu hóa một phần. Trong bối cảnh Mỹ đang tìm cách bảo vệ ngành công nghiệp xe điện trong nước và cạnh tranh với Trung Quốc trong chuỗi cung ứng công nghệ xanh, nguy cơ xuất hiện “kẽ hở” qua biên giới phía bắc được xem là không thể xem nhẹ.​

Tuy vậy, từ góc nhìn của Ottawa, việc tiếp cận sâu hơn thị trường Trung Quốc lại là lựa chọn khó tránh, nhất là khi Canada chịu sức ép phải thúc đẩy tăng trưởng, bảo vệ việc làm trong các ngành xuất khẩu chủ lực như nông sản, năng lượng, khoáng sản và xe sạch. Thỏa thuận với Bắc Kinh giúp xoá bỏ nhiều rào cản, tạo thêm đầu ra cho nông dân trồng canola và ngành công nghiệp xe điện đang hình thành, trong khi chính phủ vẫn khẳng định duy trì cam kết với Mỹ trong khuôn khổ các hiệp định hiện hành. Đây là bài toán cân não giữa duy trì quan hệ chiến lược với nước láng giềng phía nam và tranh thủ cơ hội từ thị trường châu Á rộng lớn.​

Trong bối cảnh đó, lời đe dọa thuế 100% của ông Trump không chỉ là cảnh báo với Canada mà còn gửi thông điệp đến các đồng minh khác đang tìm cách “bắt tay” sâu hơn với Trung Quốc. Thời gian qua, Washington đã nhiều lần lên tiếng phản đối các dự án công nghệ, năng lượng hoặc hạ tầng có sự tham gia của doanh nghiệp Trung Quốc tại châu Âu và khu vực Bắc Cực, cho rằng chúng có thể ảnh hưởng tới an ninh của Mỹ và NATO. Việc đưa thuế quan vào bàn cờ chiến lược vì vậy được xem như một phần trong cách tiếp cận mới của Mỹ đối với trật tự thương mại và an ninh toàn cầu.