Mỹ bắt giữ Tổng thống Maduro: Cuộc đối đầu quyền lực bước sang giai đoạn mới

Hoa Kỳ – Việc Tổng thống Venezuela Nicolás Maduro xuất hiện trong hình ảnh bị áp giải tại trụ sở Cơ quan Phòng chống Ma túy Mỹ (DEA) ở New York đánh dấu bước ngoặt chưa từng có trong quan hệ Mỹ – Venezuela và đặt ra hàng loạt câu hỏi về luật pháp quốc tế, chủ quyền quốc gia và tiền lệ can thiệp vũ trang. Hình ảnh một nguyên thủ đương nhiệm, mặc trang phục tối màu, đội mũ sẫm, tay cầm chai nước, đi giữa vòng vây nhân viên liên bang Mỹ ở Manhattan không chỉ là thông tin thời sự mà còn là biểu tượng cho sự thay đổi cán cân quyền lực mà Washington muốn gửi đi với Caracas và cả thế giới.​

Theo các nguồn tin được công bố, sau khi hoàn tất thủ tục tại DEA, ông Maduro và phu nhân Cilia Flores đã được chuyển tới Trung tâm giam giữ Metropolitan tại Brooklyn, nơi họ bị tạm giam để chờ hầu tòa tại Tòa án Liên bang khu vực Nam New York với các cáo buộc liên quan đến khủng bố, ma túy và những tội danh khác. Đây là quy trình tố tụng hình sự điển hình trong hệ thống tư pháp Mỹ, nhưng áp dụng đối với một tổng thống đương nhiệm lại tạo ra vùng xám pháp lý chưa từng được kiểm nghiệm đầy đủ, nhất là khi việc bắt giữ gắn với một chiến dịch quân sự bất ngờ trên lãnh thổ nước ngoài. Những bước đi ban đầu này cho thấy Washington muốn xử lý vụ việc trong khung khổ luật pháp nội địa, đồng thời chấp nhận đối mặt với tranh cãi về tính hợp pháp từ góc độ luật pháp quốc tế.​

Lệnh tiến hành hoạt động quân sự nhằm vào các mục tiêu trọng yếu tại Venezuela do Tổng thống Mỹ Donald Trump đưa ra trước đó không lâu đã dẫn trực tiếp tới việc bắt giữ ông Maduro. Tuyên bố rằng nhà lãnh đạo Venezuela “sẽ phải đối diện với công lý Mỹ” cho thấy Nhà Trắng lựa chọn khung diễn giải vụ việc như một chiến dịch chống tội phạm và khủng bố xuyên quốc gia, hơn là một cuộc chiến tranh nhằm thay đổi chế độ. Cách lựa chọn ngôn từ này vừa tạo sự ủng hộ trong nước khi đặt trọng tâm vào vấn đề an ninh và ma túy, vừa mở dư địa cho Washington vận động các đồng minh, đặc biệt là những nước từ lâu chỉ trích Caracas về dân chủ và nhân quyền.​

Tuy nhiên, chính sự kết hợp giữa hành động quân sự với bắt giữ nguyên thủ đặt ra thách thức lớn cho trật tự quốc tế dựa trên các nguyên tắc tôn trọng chủ quyền, bình đẳng giữa các quốc gia và miễn trừ dành cho lãnh đạo đương nhiệm. Việc một tổng thống tại vị bị lực lượng nước ngoài bắt giữ trên lãnh thổ quốc gia mình rồi đưa sang Mỹ có thể trở thành tiền lệ gây tranh cãi cho các cuộc khủng hoảng sau này, khi các cường quốc viện dẫn an ninh quốc gia hoặc chống khủng bố để biện minh cho can thiệp quân sự. Với các nước Mỹ Latinh vốn nhạy cảm với lịch sử can thiệp của Washington, diễn biến lần này dễ làm dấy lên lo ngại về nguy cơ quay lại mô hình “ngoại giao pháo hạm” dưới vỏ bọc pháp lý mới.​

Tại Venezuela, khoảng trống quyền lực lập tức được lấp bằng quyết định của Tòa Hiến pháp thuộc Tòa án Tối cao, chỉ định Phó Tổng thống Delcy Rodríguez giữ cương vị tổng thống lâm thời trong bối cảnh ông Maduro bị bắt. Động thái này giúp hệ thống chính trị Caracas thể hiện nỗ lực duy trì tính liên tục của bộ máy nhà nước, gửi tín hiệu rằng việc nhà lãnh đạo bị đưa ra khỏi lãnh thổ không đồng nghĩa với sự sụp đổ của thể chế. Song về thực chất, việc đồng thời tồn tại một “tổng thống lâm thời” ở Caracas và một nguyên thủ bị tạm giam tại Mỹ sẽ kéo theo tranh chấp về tính chính danh, cả trong nội bộ Venezuela lẫn trên trường quốc tế.​

Ở chiều ngược lại, chiến dịch quân sự và vụ bắt giữ đã ngay lập tức thổi bùng các phản ứng trái chiều. Nhiều quốc gia trong khu vực và trên thế giới kêu gọi giải pháp đối thoại, phản đối hành động tấn công quân sự vào Caracas, trong khi tại chính Mỹ, các cuộc biểu tình phản chiến đã nổ ra ở nhiều thành phố. Điều này cho thấy dù có tiềm lực quân sự vượt trội, Washington vẫn phải đối mặt với sức ép lớn về tính chính danh chính trị và đạo lý của việc sử dụng vũ lực đối với một quốc gia có chủ quyền.​

Tác động kinh tế của cuộc khủng hoảng cũng lan rộng nhanh chóng, đặc biệt trong lĩnh vực hàng không và năng lượng. Tình trạng gián đoạn giao thông hàng không ở khu vực Caribe, với hàng trăm chuyến bay bị hủy ngay sau giai đoạn cao điểm nghỉ lễ, cho thấy chiến sự tại Venezuela đang chạm tới chuỗi cung ứng và du lịch trong khu vực, với rủi ro lan sang các lĩnh vực dịch vụ khác. Ở chiều ngược lại, các báo cáo trái ngược về hoạt động dầu khí – có nơi ghi nhận xuất khẩu dầu bị đóng băng, có nơi cho biết sản xuất và lọc dầu vẫn bình thường – phản ánh bức tranh phức tạp và mức độ tổn thương của một ngành vốn đã suy giảm nghiêm trọng từ trước.​

Song song với đó, Tổng thống Trump khẳng định các tập đoàn dầu khí Mỹ sẽ đầu tư hàng tỷ USD vào Venezuela để tái thiết lĩnh vực năng lượng sau chiến dịch quân sự. Tuyên bố này gợi ra nhiều câu hỏi về động cơ chiến lược phía sau hành động quân sự, khi Venezuela sở hữu trữ lượng dầu mỏ hàng đầu thế giới và ngành năng lượng nước này từ lâu bị cô lập bởi trừng phạt. Nếu các kế hoạch đầu tư được triển khai, bức tranh năng lượng toàn cầu có thể thay đổi, nhưng đi kèm là tranh luận gay gắt về việc liệu một chiến dịch quân sự có đang mở đường cho lợi ích kinh tế của các tập đoàn lớn.​

Ở cấp độ rộng hơn, vụ việc Maduro phơi bày xu hướng ngày càng gia tăng của việc “hình sự hóa” các xung đột chính trị quốc tế, khi một bên sử dụng luật pháp nội địa và các cáo buộc hình sự xuyên biên giới để xử lý tranh chấp với lãnh đạo nước khác. Khung tiếp cận này tạo thêm công cụ cho các cường quốc trong việc gây sức ép, nhưng cũng làm suy yếu các cơ chế đa phương như Liên hợp quốc, vốn nhấn mạnh giải pháp chính trị và ngoại giao. Trong dài hạn, nếu không được kiểm soát bởi những chuẩn mực chung, thế giới có nguy cơ rơi vào vòng xoáy “luật pháp hóa” xung đột theo hướng thiên lệch, khi bên mạnh hơn áp đặt chuẩn mực của mình lên bên yếu hơn.​

​