Lộ diện “tòa nhà” cổ nhất Munich: Từ giếng nước thành… nhà vệ sinh trung cổ

Munich – Trong một cuộc khai quật tại khu vực Marienhof ngay trung tâm Munich, các nhà khảo cổ đã phát hiện cấu trúc gỗ được xác định có niên đại từ năm 1261, hiện được xem là công trình kiến trúc cổ nhất còn giữ được của thành phố. Điều đặc biệt là “tòa nhà” này ban đầu được xây dựng như một giếng nước bằng gỗ, nhưng chỉ sau một thời gian ngắn đã bị chuyển đổi công năng thành… hố xí và hố rác.​

Theo tiến sĩ Brigitte Haas-Gebhard, phụ trách bộ phận Thời trung cổ và Cận – Hiện đại của Bảo tàng Khảo cổ bang Bayern ở Munich, cấu trúc này là một hố gỗ được đẽo, ghép khít từ các thân cây tùng và vân sam. Phân tích niên đại cho thấy các thân gỗ được đốn hạ vào năm 1261 và được vận chuyển từ vùng tiền Alps về Munich bằng đường sông Isar, vốn là tuyến giao thương đường thủy trọng yếu khi đó.​

Giếng gỗ này – được gọi là “Schacht 5 ở Marienhof” – vốn được thiết kế để cung cấp nước sinh hoạt cho cư dân. Tuy nhiên, trong quá trình xây dựng hoặc ngay sau đó không lâu, một con bò đã rơi xuống giếng, khiến nguồn nước bị ô nhiễm và không thể tiếp tục dùng làm nước uống. Xác con vật sau đó được chôn lấp bằng đất, và từ đây giếng bị biến thành nhà vệ sinh, hố rác và tiếp tục được sử dụng với chức năng này tới tận thế kỷ 18.​

Phát hiện này được thực hiện trong giai đoạn 2011–2012, khi khu vực Marienhof được khai quật phục vụ dự án mở rộng tuyến đường sắt đô thị thứ hai của Munich. Tại đây, các nhà khảo cổ đã tìm thấy tổng cộng 17 hố gỗ tương tự, từng được sử dụng làm giếng và nhà vệ sinh, chứa đầy hiện vật khảo cổ từ nhiều thời kỳ khác nhau. Haas-Gebhard cho biết những phát hiện này vô cùng quý giá, bởi phần lớn tầng văn hóa khảo cổ dưới lòng đất Munich đã bị phá hủy lặng lẽ trong các dự án xây dựng trước đây, đặc biệt là khi thi công hệ thống tàu điện ngầm vào thập niên 1970–1980 mà không có khai quật bài bản.​

Nhờ điều kiện bảo tồn đặc biệt, các thân gỗ ở phần đáy của hố gỗ tại Marienhof vẫn còn trong tình trạng rất tốt. Sau quá trình xử lý, chúng đã được dựng lại nguyên gốc tới độ cao khoảng ba mét trong không gian trưng bày của Bảo tàng Khảo cổ bang tại phố Lerchenfeldstraße, với hệ khung thép bao bọc để gia cố và giữ ổn định. Cùng với đó, bộ xương con bò từng rơi xuống giếng cũng được trưng bày, giúp người xem hình dung rõ hơn câu chuyện “giếng hóa latrine” độc đáo này.​

Bảo tàng Khảo cổ bang đã mở cửa trở lại vào tháng 4 năm 2024 sau nhiều năm trùng tu, và từ ngày 17 tháng 4, người dân có thể trực tiếp chiêm ngưỡng cấu trúc gỗ 800 năm tuổi này. Bên cạnh giá trị lịch sử – kiến trúc, giếng/latrine Marienhof còn là “kho dữ liệu” về đời sống hàng ngày của cư dân Munich thời trung cổ. Từ các lớp trầm tích, rác thải, xương động vật, hạt cây, mảnh vật dụng, giới nghiên cứu có thể tái dựng lại chế độ ăn uống, thói quen sinh hoạt, cách ứng phó với bệnh tật và sự hình thành – biến đổi của cả một khu dân cư qua nhiều thế kỷ.​

Một khía cạnh thú vị khác là vị trí của giếng gỗ này so với cấu trúc đô thị cổ của Munich. Theo Haas-Gebhard, công trình được xây dựng bên ngoài bức tường thành đầu tiên của thành phố, cho thấy ngay từ khi mới hơn 100 năm tuổi, Munich đã bắt đầu “chật chội” và cần mở rộng ra ngoài khu vực trung tâm. Câu chuyện về thiếu nhà ở, thiếu không gian sống – theo bà – không chỉ là vấn đề của thời hiện đại mà đã manh nha từ thời trung cổ.​

Từ những phát hiện ở Marienhof, các nhà khảo cổ còn có thể rút ra nhiều nhận định rộng hơn về cấu trúc xã hội và kinh tế của Munich trong quá khứ. Những dấu tích của các quán rượu, xưởng thủ công, nhà ở, giếng chung và latrine cho thấy đời sống đô thị khi đó đã rất sôi động, với mạng lưới dịch vụ và giao thương phong phú. Haas-Gebhard nhấn mạnh, ngay cả cấu trúc tưởng chừng “tầm thường” như một hố vệ sinh bằng gỗ cũng có thể kể lại một cách sống động lịch sử của thành phố – từ bữa ăn, thói quen, bệnh tật cho tới tác động của một mạng lưới quán rượu nhộn nhịp đối với sự phát triển đô thị.