Chính trị Châu Âu vào cuộc vì bữa ăn không còn “xa xỉ”

Châu Âu – Giá thực phẩm leo thang trong nhiều năm qua đang âm thầm bào mòn ngân sách của hàng triệu hộ gia đình châu Âu, đặc biệt là nhóm thu nhập thấp và trung bình. Câu chuyện bữa ăn hàng ngày từ chỗ là nhu cầu thiết yếu đã trở thành bài toán cân não, buộc các chính phủ phải trình ra những gói đề xuất mới nhằm giữ cho thực phẩm vẫn nằm trong tầm với của số đông.​

Thực phẩm đắt đỏ: khi siêu thị phản chiếu bất bình đẳng

Những con số lạm phát đã hạ nhiệt so với giai đoạn đỉnh điểm, nhưng giá nhiều mặt hàng thiết yếu như sữa, bánh mì, rau củ, thịt… vẫn cao hơn hẳn so với trước các cú sốc dịch bệnh và xung đột địa chính trị. Điều này tạo ra một dạng “lạm phát cố định”: giá có thể không tăng thêm, nhưng cũng không chịu quay lại mức cũ, trong khi thu nhập của người lao động không tăng tương ứng.​

Hệ quả là siêu thị – vốn là nơi phản ánh thói quen tiêu dùng – trở thành “tấm gương” của bất bình đẳng xã hội. Người thu nhập thấp thu hẹp giỏ hàng, ưu tiên hàng giảm giá, bỏ bớt thực phẩm tươi sống; tầng lớp khá giả chuyển sang sản phẩm hữu cơ, cao cấp hơn, khiến khoảng cách dinh dưỡng và sức khỏe càng rộng.​

Các đề xuất chính trị: giữa hỗ trợ và can thiệp

Trước bối cảnh đó, giới chính trị không thể chỉ dừng ở lời kêu gọi tiết kiệm hay trông chờ vào “bàn tay vô hình” của thị trường. Ở nhiều nước, những gợi ý đang được đặt lên bàn bao gồm giảm thuế giá trị gia tăng cho một số mặt hàng thiết yếu, hỗ trợ trực tiếp cho hộ thu nhập thấp, kiểm soát tốt hơn chuỗi trung gian để hạn chế tình trạng “thổi giá” trong phân phối.​

Điểm đáng chú ý là các đề xuất này cố gắng giữ thế cân bằng giữa can thiệp và tôn trọng cơ chế thị trường. Nếu can thiệp quá sâu vào giá, rủi ro là làm méo mó tín hiệu cung – cầu, khiến nông dân, nhà sản xuất chịu thiệt và lâu dài có thể dẫn tới thiếu hụt. Ngược lại, nếu chỉ trông vào cạnh tranh, thì người tiêu dùng yếu thế – những người khó “bỏ phiếu bằng ví tiền” – sẽ là nhóm chịu đựng nhiều nhất.​

Ngành thực phẩm: chi phí thật, giá bán “thật” đến đâu?

Đằng sau mỗi nhãn giá trên kệ là cả chuỗi chi phí từ năng lượng, vận chuyển, nhân công cho tới thức ăn chăn nuôi và phân bón. Các cú sốc về giá năng lượng và nguyên liệu vài năm qua vẫn còn “dư âm” trong cấu trúc chi phí của doanh nghiệp, khiến họ không dễ dàng giảm giá cho dù chi phí đầu vào đã hạ nhiệt.​

Tuy nhiên, câu hỏi chính trị đặt ra là: đâu là chi phí thực, đâu là phần lợi nhuận tăng thêm mà một số mắt xích trong chuỗi cung ứng đạt được nhờ biến động giá. Làn sóng kêu gọi minh bạch hơn về biên lợi nhuận, từ nông trại đến siêu thị, vì vậy không chỉ nhằm bảo vệ người tiêu dùng, mà còn để tránh tình trạng doanh nghiệp bị “đổ vạ” toàn bộ trong khi cấu trúc thị trường vốn đã tập trung, thiếu cạnh tranh.​

Người tiêu dùng trong thế gọng kìm

Ở tầng vi mô, những đề xuất chính trị có vẻ mang tính vĩ mô lại chạm trực tiếp vào nếp sống từng gia đình. Một khoản trợ cấp nhỏ, một chính sách giảm thuế cho giỏ hàng cơ bản, hay việc kiểm soát giá cước vận chuyển cũng có thể là ranh giới giữa bữa ăn đủ chất và bữa ăn chỉ “lấp đầy dạ dày” cho một bộ phận dân cư.​

Áp lực giá thực phẩm còn buộc người tiêu dùng thay đổi hành vi theo cách không phải lúc nào cũng tích cực. Nhiều người chuyển sang mua hàng rẻ hơn nhưng kém chất lượng, giảm tiêu thụ trái cây, rau xanh, hoặc lệ thuộc vào thực phẩm chế biến sẵn vì chúng có vẻ “hời” hơn trên hóa đơn, trong khi chi phí sức khỏe dài hạn chưa được tính vào.​

Bài toán dinh dưỡng và an sinh, không chỉ là kinh tế

Khi lương thực, thực phẩm trở nên khó tiếp cận hơn đối với một nhóm dân cư, đó không chỉ là câu chuyện kinh tế mà là vấn đề an sinh xã hội. Nghiên cứu ở nhiều quốc gia cho thấy giá thực phẩm cao kéo dài thường dẫn tới suy dinh dưỡng ở trẻ em, bệnh không lây nhiễm ở người trưởng thành do chế độ ăn mất cân đối, và gia tăng căng thẳng tâm lý trong gia đình.​

Do đó, các đề xuất chính trị hiện nay ngày càng gắn với góc nhìn y tế công cộng và giáo dục dinh dưỡng. Nhà nước không chỉ bàn về mức giá “hợp túi tiền”, mà còn phải cân nhắc cách hỗ trợ để người dân tiếp cận được những thực phẩm lành mạnh – từ chương trình bữa ăn học đường, phiếu thực phẩm cho nhóm yếu thế, tới chiến dịch khuyến khích tiêu dùng sản phẩm địa phương theo mùa.​

Tương lai của “giỏ hàng công bằng”

Nhìn về phía trước, câu hỏi đặt ra cho các chính phủ không chỉ là hạ giá bằng mọi giá, mà là đảm bảo một “giỏ hàng công bằng”: người dân có thể mua được thực phẩm đủ chất với tỷ lệ hợp lý trong thu nhập, trong khi nông dân, nhà sản xuất không bị bóp nghẹt lợi nhuận. Điều này đòi hỏi sự phối hợp giữa chính sách thuế, trợ cấp có mục tiêu, kiểm soát cạnh tranh và đầu tư vào chuỗi cung ứng hiệu quả, bền vững hơn.​

Cuộc tranh luận về thực phẩm giá cả phải chăng vì thế không dừng lại ở vài biện pháp tình thế trước mắt. Nó đang định hình lại cách xã hội nhìn nhận vai trò của nhà nước trên thị trường, quyền được tiếp cận thực phẩm tốt của mỗi công dân, và trách nhiệm của doanh nghiệp trong một ngành hàng tưởng chừng rất “đời thường” nhưng lại nằm ở trung tâm mọi chiến lược an sinh.​