Khôi phục điện hạt nhân của Đảng CSU: cuộc “đảo chiều” tranh luận năng lượng tại Đức

CHLB Đức – Đề xuất khôi phục điện hạt nhân của đảng Liên minh Xã hội Cơ đốc giáo (CSU) đang làm nóng lại một cuộc tranh luận tưởng như đã khép lại ở Đức: liệu nền kinh tế số một châu Âu có thể tiếp tục theo đuổi mục tiêu trung hòa khí hậu mà không cần tới năng lượng hạt nhân, trong bối cảnh giá điện leo thang và áp lực cạnh tranh ngày càng lớn.​

Theo dự thảo văn kiện sẽ được CSU thảo luận tại cuộc họp kín từ ngày 6 đến 8/1 ở tu viện Seeon, đảng này không chỉ muốn “mở lại” một chương trình điện hạt nhân, mà còn đặt ra mục tiêu đầy tham vọng: xây dựng một mô hình điện hạt nhân theo kinh tế tuần hoàn, hướng tới hệ thống “không chất thải phóng xạ”. Cách tiếp cận này cho thấy CSU muốn định vị Đức không chỉ là nước sử dụng công nghệ, mà là quốc gia tiên phong về tái chế và xử lý sâu chất thải hạt nhân.​

Cốt lõi trong lập luận của CSU là niềm tin vào các tiến bộ công nghệ trong xử lý chất thải. Văn kiện nhấn mạnh khả năng “chuyển hóa” chất thải có chu kỳ bán rã dài thành các chất có chu kỳ bán rã ngắn hơn, qua đó rút ngắn đáng kể thời gian và chi phí quản lý rủi ro phóng xạ. Nếu những công nghệ này đạt tới mức độ thương mại, gánh nặng chính trị và xã hội quanh các kho lưu trữ ngầm dài hạn – vốn là điểm mấu chốt khiến dư luận phản đối hạt nhân – có thể giảm đi rõ rệt.​

CSU còn nhìn thấy ở chất thải phóng xạ không chỉ là rủi ro mà là nguồn tài nguyên tiềm năng, khi nhấn mạnh khả năng thu hồi các vật liệu có giá trị cho công nghiệp như kim loại quý. Điều này đặt đề xuất hạt nhân của CSU vào logic rộng hơn của kinh tế tuần hoàn: biến “gánh nặng” thành “đầu vào” cho chuỗi giá trị mới, thay vì chỉ tập trung vào bài toán an toàn và chôn lấp. Nếu được triển khai, đây sẽ là một bước thử nghiệm táo bạo về mặt chính sách, khi dùng công nghệ cao để tái định nghĩa lại cái gọi là “di sản” của kỷ nguyên hạt nhân.​

Trên phương diện công nghệ, CSU ưu tiên phát triển các lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR), các nhà máy điện hạt nhân thế hệ thứ tư, thứ năm và cả lò phản ứng nhiệt hạch. SMR được xem là phù hợp với một hệ thống điện đang ngày càng phân tán, có khả năng linh hoạt, công suất vừa phải và có thể tích hợp tốt hơn với lưới điện chứa tỷ trọng lớn năng lượng tái tạo. Tuy nhiên, thực tế chính trị cho thấy hai hướng đi – SMR và lò thế hệ mới – từng không được đưa vào thỏa thuận liên minh giữa CDU, CSU và SPD, phản ánh sự dè dặt và chia rẽ nội bộ ngay trong phe bảo thủ và trung tả Đức.​

Với nhiệt hạch, dù nhận được sự ủng hộ của cả ba đảng CDU, CSU và SPD, giới chuyên gia vẫn đánh giá đây là cuộc chơi dài hơi, cần thêm nhiều năm, thậm chí nhiều thập kỷ, mới có thể bước sang giai đoạn thương mại hóa. Trong bối cảnh đó, việc CSU đưa nhiệt hạch vào văn kiện có thể được hiểu như một thông điệp chiến lược: nước Đức không muốn đứng ngoài cuộc đua công nghệ hạt nhân “thế hệ mới”, ngay cả khi lợi ích kinh tế trực tiếp chưa thể nhìn thấy trong ngắn hạn.​

Đề xuất của CSU trở nên đặc biệt nhạy cảm vì Đức đã quyết định từ bỏ điện hạt nhân từ năm 2011, sau thảm họa Fukushima, với sự đồng thuận của nhiều lực lượng chính trị, trong đó có chính CSU. Đến năm 2023, các nhà máy điện hạt nhân cuối cùng đã dừng hoạt động, được coi là dấu mốc khép lại “thời đại hạt nhân” ở Đức. Việc CSU nay kêu gọi khôi phục điện hạt nhân vì chi phí điện cao và áp lực biến đổi khí hậu vô hình trung làm dấy lên câu hỏi: liệu quyết định rút khỏi năng lượng hạt nhân có được đưa ra trong bối cảnh cảm xúc và áp lực xã hội nhiều hơn là dựa trên đánh giá dài hạn về an ninh năng lượng.​

Trong vài năm qua, Đức phải đối mặt với nhiều thách thức: giá điện tăng, sự phụ thuộc lớn vào khí đốt nhập khẩu, và yêu cầu đẩy nhanh tiến độ giảm phát thải để đạt mục tiêu khí hậu của Liên minh châu Âu. Trong bối cảnh chiến sự ở Ukraine làm xáo trộn thị trường năng lượng, tranh luận về việc chỉ dựa vào năng lượng tái tạo và nhiên liệu hóa thạch “chuyển tiếp” trở nên căng thẳng hơn. Lập luận của CSU, vì thế, dễ tìm được tiếng vang trong giới công nghiệp đang lo lắng về chi phí năng lượng và năng lực cạnh tranh của nền sản xuất Đức.​

Tuy nhiên, bất kỳ ý tưởng tái khởi động điện hạt nhân nào cũng phải đối mặt với nhiều tầng rào cản: từ pháp lý, tài chính tới tâm lý xã hội. Khung luật hiện hành được xây dựng trên tiền đề loại bỏ hạt nhân, nghĩa là để “mở lại cánh cửa” này, Berlin sẽ phải đi qua một tiến trình chính trị mới, nơi những ký ức xã hội về rủi ro hạt nhân chưa hề phai nhạt. Bên cạnh đó, việc tài trợ cho các dự án hạt nhân – dù là SMR hay lò thế hệ mới – trong điều kiện ngân sách eo hẹp và cạnh tranh ưu tiên với năng lượng tái tạo cũng là bài toán khó.​

Cần đặt đề xuất của CSU trong bối cảnh rộng hơn của đường lối đối ngoại và an ninh hiện nay. Trong kỳ họp kín tại Seeon, các nghị sĩ CSU sẽ thảo luận với Tổng thống Litva Gitanas Nausėda và Bộ trưởng Ngoại giao Phần Lan Elina Valtonen về chính sách với Nga trong chiếu rọi của xung đột Ukraine. Điều này cho thấy câu chuyện năng lượng không chỉ là bài toán kinh tế – khí hậu, mà còn gắn chặt với chiến lược giảm phụ thuộc vào nguồn cung từ Nga, củng cố tính tự chủ chiến lược của Đức và châu Âu.​

Sự tham dự của Thủ tướng Friedrich Merz tại phiên họp cuối cùng vào ngày 8/1 cũng là chỉ dấu quan trọng cho tầm vóc chính trị của kế hoạch này. Nếu lãnh đạo chính phủ ủng hộ hoặc ít nhất để ngỏ khả năng xem xét lại hồ sơ hạt nhân, nó có thể kích hoạt một chu kỳ tranh luận mới trong toàn bộ hệ thống chính trị Đức, vượt ra ngoài phạm vi nội bộ CSU. Ngược lại, nếu vấp phải phản ứng mạnh từ các đảng khác, đề xuất khôi phục điện hạt nhân có thể trở thành chủ đề gây tranh cãi kéo dài, nhưng khó chuyển hóa thành quyết sách cụ thể.​

Đối với châu Âu, lựa chọn của Đức có ý nghĩa vượt ra khỏi biên giới quốc gia. Trong khi Pháp và một số nước Đông Âu tiếp tục coi hạt nhân là trụ cột trong cấu trúc năng lượng, Berlin lâu nay là biểu tượng của con đường “hậu hạt nhân” dựa trên năng lượng tái tạo. Nếu Đức thực sự quay lại với hạt nhân – dù với mô hình kinh tế tuần hoàn và công nghệ thế hệ mới – cán cân chính sách năng lượng trong EU có thể thay đổi, mở ra khả năng một “thỏa hiệp mới” giữa các trường phái ủng hộ và phản đối hạt nhân.​

Vì vậy, câu chuyện không dừng lại ở việc có thêm bao nhiêu lò phản ứng hay tiết kiệm được bao nhiêu chi phí. Đề xuất của CSU đặt ra bài thử lớn cho khả năng dung hòa giữa an ninh năng lượng, mục tiêu khí hậu, nhu cầu cạnh tranh công nghiệp và nỗi lo xã hội về rủi ro hạt nhân. Đức đang đứng trước một lựa chọn mang tính định hình cho nhiều thập kỷ tới: tiếp tục kiên định con đường đã chọn, hay chấp nhận điều chỉnh chiến lược để phù hợp với một thế giới năng lượng bất định và nhiều biến động hơn dự tính ban đầu.​