Cực hữu trỗi dậy ở Munich: Hồi chuông cảnh báo cho dân chủ​

Munich – Số vụ tấn công mang động cơ cực hữu và bài Do Thái tại Munich vừa chạm ngưỡng cao nhất trong vòng 40 năm, một con số không chỉ gây sốc về mặt thống kê mà còn đặt ra câu hỏi nhức nhối về sức khỏe của nền dân chủ Đức ở cấp độ xã hội.​ Trong bối cảnh chiến tranh ở Ukraine, sự trở lại của Donald Trump trên chính trường Mỹ và làn sóng cực hữu dâng lên ở châu Âu, Munich – thành phố vốn được xem là “trung tâm ký ức” với mạng lưới bảo tàng, bia tưởng niệm dày đặc – lại trở thành nơi phải đối mặt với những cú tấn công trực diện vào chính văn hóa tưởng niệm đó.​

Giới hạn của ký ức lịch sử khi khoảng cách thế hệ ngày càng lớn​

Trong một buổi thuyết trình và thảo luận tại Guardini90 ở quận Hadern, Giám đốc Trung tâm Tài liệu về Đức Quốc xã tại Munich, Mirjam Zadoff, gọi thẳng tên thực trạng: văn hóa ký ức và tưởng niệm đang ở trong tình trạng khủng hoảng.​ Theo bà, một phần không nhỏ người dân Đức coi thời kỳ Đức Quốc xã như một “chuyện xa xưa”, trong khi lại có nhiều du khách Mỹ tỏ ra quan tâm sâu sắc hơn khi đến thăm bảo tàng, cho thấy ký ức lịch sử đang bị lệch pha ngay trên chính mảnh đất nơi nó diễn ra.​

Khoảng cách thế hệ ngày càng lớn khiến những câu chuyện từng là ký ức sống động của cha mẹ, ông bà dần bị nén lại thành vài dòng trong sách giáo khoa, làm suy yếu vai trò của lịch sử như một “hệ miễn dịch” tinh thần trước các tư tưởng cực đoan mới.​

Từ bảo tàng đến “liệu pháp” dân chủ​

Mirjam Zadoff nhấn mạnh rằng ký ức và nghệ thuật đều là những lĩnh vực dựa trên niềm tin, nhưng chính niềm tin vào chính trị và thể chế dân chủ lại đang suy giảm.​ Trong bối cảnh đó, việc đến bảo tàng không còn là một hoạt động văn hóa thuần túy mà được bà xem như một liệu pháp: nó giúp con người chống lại sự lãng quên, đối diện với những chương đen tối của lịch sử và từ đó củng cố niềm tin rằng dân chủ không phải là điều hiển nhiên.​

Ý tưởng “ghi nhớ hướng tới tương lai” mà bà nêu ra – nghĩa là không chỉ tưởng niệm nạn nhân mà còn nhận diện những điểm tương đồng giữa hiện tại và quá khứ – mang tính cảnh báo: nếu xã hội tự ru ngủ trong cảm giác an toàn, các mô thức cực đoan cũ hoàn toàn có thể trở lại trong lớp vỏ mới.​

Khi con số tấn công cực hữu phá kỷ lục 40 năm​

Điều đáng lo không chỉ nằm ở diễn ngôn mà ở những hành vi rất cụ thể: Munich, theo đánh giá của bà Zadoff, đang ghi nhận số vụ tấn công cực hữu và bài Do Thái cao nhất trong bốn thập kỷ, một mức kỷ lục mang tính đảo ngược xu hướng so với kỳ vọng sau nhiều năm đầu tư cho giáo dục lịch sử.​ Sự gia tăng này không chỉ mang ý nghĩa thống kê; nó trực tiếp đe dọa các không gian tưởng niệm, các cộng đồng thiểu số và cả cảm giác an toàn của những nhóm vốn là mục tiêu truyền thống của tư tưởng cực đoan.​
Nếu không được nhận diện là vấn đề chung của toàn xã hội mà chỉ bị xem là “vấn đề an ninh” của cảnh sát hay “vấn đề truyền thông” của chính trị gia, làn sóng tấn công này có thể làm xói mòn dần sự đồng thuận xã hội về các giá trị dân chủ.​​​

Khi Munich trở thành phép thử cho tương lai châu Âu​

Munich, với lịch sử gắn chặt với sự trỗi dậy của chủ nghĩa Quốc xã và nay là nơi đặt Trung tâm Tài liệu về Đức Quốc xã, đang trở thành một phép thử đặc biệt cho câu hỏi: châu Âu học được gì thực sự từ quá khứ?​ Việc số vụ tấn công cực hữu tăng vọt song song với sự mệt mỏi chính trị, khủng hoảng niềm tin và xung đột quốc tế cho thấy ký ức lịch sử nếu chỉ dừng lại ở nghi lễ và biểu tượng sẽ không đủ để bảo vệ dân chủ trước những làn sóng cực đoan mới.​

Ở chiều ngược lại, mỗi sáng kiến tại khu phố, mỗi giờ học lịch sử được làm sống động, mỗi chuyến tham quan bảo tàng được tổ chức như một trải nghiệm đối thoại thay vì độc thoại lại là những “liều vaccine” nhỏ, tích lũy dần để chống lại nguy cơ quay lại của bóng ma toàn trị trong thế kỷ 21