Làn sóng dân túy châu Âu trước những cơn “gió ngược” mới

Châu Âu – Những chuyển động chính trị gần đây tại Pháp và một loạt nước châu Âu đang cho thấy bức tranh phức tạp hơn nhiều so với nhận định về một xu thế cực hữu hóa “không thể đảo ngược” trên lục địa già trong thập kỷ qua. Từ kết quả bầu cử địa phương ở Pháp, thất bại trong trưng cầu dân ý tại Italy, cho tới các diễn biến ở Slovenia, Hungary hay Đan Mạch, làn sóng dân túy, cực hữu dường như bắt đầu gặp phải lực cản mới, dù tuyệt nhiên chưa thể nói tới một bước ngoặt đảo chiều.

Tại Pháp, nơi cuộc bầu cử tổng thống năm 2027 được coi là phép thử mang tính bước ngoặt đối với cả nước Pháp lẫn Liên minh châu Âu (EU), cục diện sau hai nhiệm kỳ của Tổng thống Emmanuel Macron vẫn hết sức mở. Các khảo sát hiện nay cho thấy ứng viên của đảng Tập hợp Quốc gia (RN) cực hữu – nhiều khả năng là Marine Le Pen hoặc Jordan Bardella – đang chiếm ưu thế rõ rệt ở vòng một và thậm chí có thể thắng ở vòng hai, tùy thuộc tương quan với đối thủ. Một chiến thắng như vậy sẽ vượt ra ngoài khuôn khổ biên giới quốc gia, tác động sâu sắc đến định hướng hội nhập châu Âu, chính sách với Ukraine và quan hệ giữa Paris với Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO), nhất là trong bối cảnh Pháp là nền kinh tế lớn thứ hai và là cường quốc hạt nhân duy nhất của EU sau Brexit.

Kết quả bầu cử địa phương mới đây vì thế được xem như “bài kiểm tra” sớm cho RN. Đảng này tuyên bố đạt “bước đột phá lớn” khi mở rộng đáng kể số đô thị quy mô nhỏ và trung bình do mình kiểm soát, lên gần 60 thị trấn, cao hơn nhiều so với năm 2020, qua đó củng cố nền tảng ở cấp cơ sở. Tuy vậy, RN tiếp tục hụt hơi tại các đô thị lớn mang tính biểu tượng, đặc biệt ở miền Nam như Marseille, Toulon hay Nimes; ngay cả chiến thắng ở Nice cũng đến thông qua một đồng minh là Éric Ciotti, trong cuộc cạnh tranh mang tính cá nhân giữa các nhân vật cánh hữu hơn là một thắng lợi trực tiếp của RN.

Đảng Xã hội (PS) cùng các đồng minh ôn hòa đã giữ được vị thế tại nhiều đô thị lớn, trong đó có Paris và Marseille, trong khi phong trào Nước Pháp bất khuất (LFI) của Jean-Luc Mélenchon vẫn duy trì tệp cử tri cốt lõi và giành vài thắng lợi mang tính biểu tượng, song phạm vi ảnh hưởng chưa thật tương xứng với tiếng nói trên truyền thông. Thách thức đặt ra với cánh tả là tìm được điểm cân bằng tinh tế giữa việc duy trì sức hấp dẫn với cử tri cấp tiến, đồng thời không khiến khối cử tri trung dung rơi vào vòng tay cực hữu.

Những “cơn gió ngược” với phe cực hữu không chỉ xuất hiện tại Pháp. Ở Italy, Thủ tướng Giorgia Meloni – biểu tượng của làn sóng cánh hữu châu Âu – đã thất bại trong cuộc trưng cầu dân ý về cải cách tư pháp, vốn được coi là phép thử tín nhiệm với chính phủ. Tỷ lệ cử tri trẻ từ 18 đến 34 tuổi phản đối lên tới 61%, cho thấy khoảng cách rõ rệt giữa các thế hệ về cách nhìn nhận cải cách và phong cách lãnh đạo; dù chưa gây ra chấn động tức thời cho vị thế của bà Meloni, thất bại này đã làm sứt mẻ đáng kể hình ảnh “bất khả chiến bại” – một trong những yếu tố từng làm nên sức hút của các nhà lãnh đạo dân túy.

Tại Slovenia, Thủ tướng trung tả Robert Golob chỉ giành chiến thắng sít sao trước đối thủ cánh hữu Janez Jansa, phản ánh một bức tranh chính trị còn nhiều dao động chứ không nghiêng hẳn về cực hữu như một số dự báo bi quan. Ở Hungary, Thủ tướng Viktor Orban – một trong những gương mặt kỳ cựu của chủ nghĩa dân túy châu Âu – tuy tiếp tục nhận được sự ủng hộ từ các đồng minh quốc tế, trong đó có Tổng thống Mỹ Donald Trump, song vị thế trong nước đã bớt vững chắc dưới sức ép kinh tế, xã hội và các chỉ trích về quản trị.

Bắc Âu cũng ghi nhận những diễn biến pha trộn. Ở Đan Mạch, dù đạt kết quả tệ nhất trong hơn một thế kỷ, đảng Dân chủ Xã hội vẫn giữ vai trò lực lượng lớn nhất, cho phép Thủ tướng Mette Frederiksen có cơ hội tiếp tục lãnh đạo chính phủ liên minh cánh tả. Đảng Nhân dân Đan Mạch cải thiện kết quả so với kỳ bầu cử trước nhưng khoảng cách với thời kỳ đỉnh cao trước năm 2019 vẫn còn xa, cho thấy khả năng phục hồi của các đảng cực hữu không phải lúc nào cũng tuyến tính.

Dù vậy, việc khái quát hóa vẫn tiềm ẩn rủi ro. Những vấn đề như lạm phát, chi phí sinh hoạt tăng cao, áp lực nhập cư, an ninh và bất bình đẳng tiếp tục là chất liệu nuôi dưỡng chủ nghĩa dân túy. Ở nhiều nơi, các đảng cực hữu tỏ ra linh hoạt hơn trong chiến lược tranh cử, mềm hóa một số thông điệp, chủ động “bình thường hóa” hình ảnh để tiếp cận cử tri trung dung. Điều đó khiến bức tranh hiện tại giống một giai đoạn điều chỉnh thế trận hơn là một bước thoái trào rõ rệt.