Israel suýt được thành lập trên đất Bavaria như thế nào?

Israel – Ngày 30 tháng 4 năm 1945, khi quân đội Mỹ tiến vào giải phóng trại tập trung Dachau gần Munich, những người tù kiệt sức đã òa khóc, reo hò và ôm chầm lấy những người lính mặc quân phục xa lạ. Với họ, đó không chỉ là khoảnh khắc chấm dứt một cỗ máy giết người, mà còn mở ra một câu hỏi lớn: họ sẽ sống tiếp ở đâu, giữa một châu Âu mà gia đình, cộng đồng và cả thế giới cũ của họ đã tan biến. Trong bối cảnh ấy, đã từng có một ý tưởng táo bạo được thảo luận nghiêm túc: lập một nhà nước Do Thái ngay trên đất Bavaria, trên nền những trại tị nạn và vùng lãnh thổ do quân Đồng minh kiểm soát.​

Dachau sau giải phóng nhanh chóng trở thành biểu tượng cho cả hai mặt: tội ác và cơ hội bắt đầu lại. Sau khi lính Mỹ mở cổng trại, hàng ngàn tù nhân – phần lớn là người Do Thái từ nhiều nước – phải đối mặt với thực tế trần trụi: nhà cửa đã bị cướp, cộng đồng bị tàn sát, không nơi nào chờ họ trở về. Nhiều người bị dồn vào các trại người tị nạn do quân Đồng minh lập nên ở ngay tại miền nam nước Đức, nơi họ sống chen chúc trong các doanh trại cũ, trường học hoặc doanh trại Wehrmacht bị bỏ lại. Ở đây, giữa những dãy nhà tạm, một đời sống Do Thái mới bắt đầu manh nha – với trường học, báo chí, hội đoàn và cả những cuộc tranh luận chính trị sôi nổi.​

Trong các cuộc tranh luận ấy, câu hỏi về “quê hương” trở nên cấp bách. Nhiều người Do Thái đòi quyền di cư đến Palestine, vốn khi đó còn nằm dưới sự quản lý của Anh, với hy vọng xây dựng một quốc gia độc lập. Nhưng hệ thống hạn ngạch nhập cư, những tính toán địa chính trị của các cường quốc và sự do dự của chính phủ Anh khiến con đường này bị bó hẹp. Chính từ sự bế tắc này, một số nhà lãnh đạo trong cộng đồng người Do Thái đặt vấn đề: nếu không thể đến Palestine, liệu việc dựng nên một thực thể chính trị của riêng mình trên đất Đức, cụ thể là ở Bavaria, có phải là một lối thoát tạm thời – thậm chí lâu dài.​

Ý tưởng đó nghe qua như nghịch lý: người Do Thái, nạn nhân của chủ nghĩa Quốc xã, lại chọn vùng đất từng là cái nôi của phong trào Hitler để xây dựng một “Israel ở châu Âu”. Tuy nhiên, từ góc nhìn của những người sống sót, Bavaria sau 1945 không chỉ là vùng đất của thủ phạm, mà còn là nơi họ đang thực sự sống, làm việc, yêu đương và cố gắng hàn gắn. Các trại tị nạn lớn ở khu vực này trở thành những “thị trấn Do Thái” trên thực tế, với hội đường, sân bóng, rạp chiếu phim, nơi thanh niên tổ chức sinh hoạt và thảo luận về tương lai. Những trải nghiệm đó khiến viễn cảnh một vùng tự trị, thậm chí một nhà nước, bỗng trở nên ít phi thực tế hơn so với bối cảnh chính trị hỗn loạn lúc bấy giờ.​

Trong các tài liệu và hồi ức được ghi lại sau này, có thể thấy những bản kế hoạch sơ bộ cho một dạng “khu vực Do Thái” dưới sự bảo trợ của quân Đồng minh. Một số nhà hoạt động đề xuất coi Bavaria như một vùng thử nghiệm, nơi những người Do Thái di cư từ khắp châu Âu có thể tập trung, được bảo vệ và tự quản. Họ kỳ vọng điều này vừa giúp cộng đồng đứng trên đôi chân của mình, vừa gửi đi một thông điệp chính trị mạnh mẽ: sau tội ác Holocaust, thế giới nợ người Do Thái một nơi an toàn. Dù chưa bao giờ trở thành một lộ trình chính thức, các cuộc thảo luận này phản ánh mức độ tuyệt vọng – nhưng cũng là khả năng tự tổ chức – của cộng đồng sống sót.​

Tuy vậy, các cường quốc thắng trận có ưu tiên khác. Đối với Mỹ, Anh, Pháp và Liên Xô, câu hỏi trung tâm là tái thiết nước Đức, phân chia khu vực chiếm đóng và đối phó với sự trỗi dậy nhanh chóng của Chiến tranh Lạnh. Việc dành riêng một vùng lãnh thổ ở Đức cho người Do Thái, với quy chế đặc biệt, không nằm trong tính toán của họ. Các đề xuất về nhà nước Do Thái ở Bavaria vì thế không vượt qua được ngưỡng thảo luận trong nội bộ cộng đồng, nhất là khi ngày càng có nhiều dấu hiệu cho thấy một giải pháp khác – tại Trung Đông – đang được thúc đẩy mạnh hơn.​

Đến năm 1947, với Nghị quyết chia đôi Palestine của Liên Hợp Quốc, cán cân đã nghiêng hẳn về phương án thành lập một nhà nước Do Thái ở Trung Đông. Khi Israel tuyên bố độc lập năm 1948, lời kêu gọi “hãy đưa chúng ta đến Palestine” của nhiều người sống sót đã trở thành hiện thực đối với hàng chục nghìn người. Các trại tị nạn ở Bavaria dần vắng bóng, vì cư dân của chúng lên đường đến Israel, Mỹ hoặc các nước khác. Ý tưởng về một “Israel ở Bavaria” tan biến, nhưng để lại một câu hỏi lịch sử hấp dẫn: chuyện gì sẽ xảy ra nếu dòng chảy chính trị lúc ấy rẽ sang hướng khác.​

Ngày nay, khi người Đức tưởng niệm Holocaust, câu chuyện từng có ý tưởng lập một nhà nước Do Thái ngay trên đất mình làm cho bức tranh lịch sử trở nên phức tạp hơn. Nó cho thấy người sống sót không chỉ là nạn nhân thụ động mà còn là chủ thể chính trị, biết tính toán chiến lược, biết cân nhắc đâu là nơi có thể bắt đầu lại cuộc sống. Đồng thời, nó buộc xã hội Đức hiện đại phải tự hỏi: nếu thời đó người Do Thái đã từng cân nhắc gắn tương lai mình với vùng đất này, thì trách nhiệm của nước Đức ngày nay đối với sự an toàn và quyền tồn tại của cộng đồng Do Thái phải được hiểu sâu sắc đến mức nào.​

Hình thức kể chuyện qua podcast, như tập phát sóng “Holocaust-Gedenken: Wie Israel fast in Bayern gegründet wurde” dài 25 phút của Tagesschau, giúp khơi lại những chương ít được biết đến này. Thay vì chỉ lặp lại các mốc thời gian về trại tập trung hay những con số nạn nhân, chương trình đưa người nghe đến với những tranh cãi, hy vọng và toan tính của chính những người sống sót sau giải phóng Dachau. Trong bối cảnh chủ nghĩa bài Do Thái và các hình thức cực đoan mới đang nổi lên, việc quay trở lại với những câu hỏi “Israel đã có thể ở Bavaria hay không, và nếu có thì điều đó sẽ nói gì về chúng ta” trở thành một phần quan trọng của công cuộc ghi nhớ.​

Tưởng niệm, theo cách đó, không chỉ là cúi đầu trước quá khứ mà còn là đối thoại với những khả năng đã không xảy ra. Việc từng tồn tại ý tưởng về một nhà nước Do Thái ở Bavaria cho thấy sau Holocaut, thế giới đã đứng trước nhiều ngã rẽ hơn là chúng ta thường tưởng. Nhìn lại những ngả rẽ ấy, người nghe hôm nay có thể hiểu rõ hơn vì sao Israel lại trở thành trung tâm của bản sắc Do Thái hiện đại, và đồng thời nhận ra trách nhiệm của châu Âu – trong đó có nước Đức – không kết thúc cùng ngày quân đội Mỹ mở cổng Dachau, mà còn kéo dài đến tận hiện tại.​