Hiệp ước hạt nhân mới sau New START

Hoa Kỳ – Vài giờ sau khi Hiệp ước Cắt giảm Vũ khí Chiến lược Mới (New START) chính thức hết hiệu lực, Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố thỏa thuận này “được đàm phán một cách tồi tệ và bị vi phạm nghiêm trọng”, đồng thời khẳng định Washington không nên tiếp tục dựa vào khuôn khổ cũ trong vấn đề kiểm soát vũ khí chiến lược với Nga.​

Theo ông Trump, New START không còn phù hợp với bối cảnh địa chính trị hiện nay, khi cạnh tranh giữa các cường quốc gia tăng và nhiều loại vũ khí hiện đại, tinh vi hơn đã xuất hiện trên chiến trường. Ông nhấn mạnh Mỹ cần một khuôn khổ ràng buộc mới, “được cải tiến, hiện đại hóa và có thể tồn tại lâu dài trong tương lai”, thay vì chỉ gia hạn một hiệp ước “di sản” mà Washington cho là không còn đáp ứng được lợi ích an ninh quốc gia.​

Nhà lãnh đạo Mỹ cho rằng các nhóm chuyên gia quân sự và hạt nhân phải nhanh chóng bắt tay xây dựng một thỏa thuận mới với những tiêu chí chặt chẽ hơn về minh bạch, thanh sát và cơ chế kiểm chứng, nhằm bảo đảm cả hai bên tuân thủ thực chất các cam kết cắt giảm và hạn chế kho vũ khí. Trong quan điểm của ông, một hiệp ước mạnh hơn không chỉ giúp giảm nguy cơ chạy đua vũ trang ngoài tầm kiểm soát mà còn củng cố vị thế răn đe của Mỹ trước các đối thủ chiến lược.​

Khi được hỏi liệu Washington và Moskva có tiếp tục tự nguyện tôn trọng các giới hạn của New START trong thời gian hai bên đàm phán thỏa thuận mới hay không, phát ngôn viên Nhà Trắng Karoline Leavitt trả lời “theo tôi biết là không”. Phát biểu này cho thấy chính quyền Trump không coi New START là cơ sở tạm thời để duy trì sự ổn định chiến lược, mà muốn tạo sức ép buộc Nga phải bước vào bàn đàm phán với điều kiện và cấu trúc hoàn toàn khác.​

Dù bác bỏ việc gia hạn New START, Washington vẫn để ngỏ kênh trao đổi với Moskva về các vấn đề an ninh then chốt. Cùng ngày, Bộ tư lệnh lực lượng Mỹ tại châu Âu (EUCOM) thông báo giới chức quốc phòng hai nước đã nhất trí nối lại đối thoại quân sự cấp cao, hoạt động bị đình chỉ từ năm 2021 trong bối cảnh quan hệ song phương xuống mức thấp nhất kể từ sau Chiến tranh Lạnh. Cuộc đối thoại này được kỳ vọng sẽ trở thành nền tảng để thảo luận rộng hơn về kiểm soát vũ khí, cơ chế giảm nguy cơ va chạm và các biện pháp xây dựng lòng tin giữa hai khối quân sự lớn.​

Ở chiều ngược lại, Nga chưa đưa ra phản ứng chi tiết trước tuyên bố của Tổng thống Trump về một hiệp ước mới thay thế New START. Trước đó một ngày, Moskva khẳng định không còn bị ràng buộc bởi những nghĩa vụ trong khuôn khổ hiệp ước, song vẫn để ngỏ khả năng đàm phán trong tương lai nếu các điều kiện phù hợp và lợi ích của Nga được bảo đảm.​

Giới quan sát nhận định việc cả Mỹ lẫn Nga đều nhấn mạnh tới “hiệp ước mới” cho thấy hai bên không muốn từ bỏ hoàn toàn các cơ chế kiểm soát vũ khí chiến lược vốn góp phần hạn chế nguy cơ đối đầu trực tiếp. Tuy nhiên, sự thiếu vắng một khuôn khổ pháp lý chung trong giai đoạn chuyển tiếp, cộng với tình trạng mất lòng tin kéo dài, làm dấy lên lo ngại về khả năng bùng phát một vòng chạy đua vũ trang mới với nhiều hệ thống tên lửa và đầu đạn hạt nhân khó kiểm soát hơn.​

Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra với các nhà đàm phán không chỉ là tìm kiếm những con số trần về đầu đạn hay bệ phóng, mà còn phải tính tới các yếu tố công nghệ mới, từ vũ khí siêu thanh đến những nền tảng phóng phi truyền thống. Nếu không kịp thời thiết kế một cơ chế ràng buộc toàn diện, nguy cơ hiểu lầm chiến lược và tính toán sai lầm giữa hai cường quốc hạt nhân hàng đầu thế giới sẽ ngày càng lớn.​

Tuyên bố cứng rắn của ông Trump, cùng với tín hiệu sẵn sàng nối lại đối thoại quân sự cấp cao giữa Washington và Moskva, đang mở ra một giai đoạn đàm phán khó đoán nhưng mang tính bước ngoặt đối với trật tự kiểm soát vũ khí toàn cầu. Kết quả cuối cùng của quá trình này sẽ định hình môi trường an ninh chiến lược trong nhiều năm tới, không chỉ cho Mỹ và Nga mà còn với phần còn lại của thế giới.​