Guatemala ban bố thiết quân luật sau vụ nổi loạn nhà tù

Ngày 18/1, Tổng thống Guatemala Bernardo Arévalo ban bố tình trạng thiết quân luật trong 30 ngày trên phạm vi cả nước, sau một cuối tuần bất ổn nghiêm trọng liên quan đến các băng nhóm tội phạm có tổ chức, khiến ít nhất 7 cảnh sát thiệt mạng và nhiều người khác bị thương. Quyết định được đưa ra ngay sau khi lực lượng an ninh giải cứu thành công hàng chục nhân viên trại giam bị bắt giữ làm con tin trong loạt vụ nổi loạn đồng loạt tại các nhà tù có mức độ an ninh cao.​

Theo giới chức Guatemala, căng thẳng bắt đầu từ sáng 17/1 tại ba trại giam nam giới khi tù nhân đồng loạt nổi dậy, khống chế tổng cộng 46 quản giáo và nhân viên trại giam. Những người bị bắt làm con tin được cho là bị sử dụng như “lá chắn sống” nhằm gây sức ép buộc chính quyền nhượng bộ trước các yêu sách của tù nhân, chủ yếu liên quan điều kiện giam giữ và ưu đãi cho các thành viên băng nhóm đang thụ án. Nhiều đoạn video và hình ảnh do tù nhân phát tán trên mạng xã hội cho thấy cảnh các quản giáo bị trói tay, buộc phải đọc tuyên bố theo yêu cầu của nhóm cầm đầu.​

Chính phủ Guatemala cáo buộc băng nhóm khét tiếng Barrio 18 là lực lượng đứng sau kế hoạch nổi loạn, cho rằng đây là động thái được chuẩn bị kỹ lưỡng nhằm phô trương sức mạnh và tìm cách mặc cả với nhà chức trách. Barrio 18 là một trong những băng nhóm đường phố lớn và bạo lực nhất khu vực Trung Mỹ, có mạng lưới hoạt động từ trong nhà tù cho tới các khu dân cư nghèo ở ngoại ô đô thị. Nhóm này bị cáo buộc tham gia hàng loạt hoạt động tội phạm như tống tiền, buôn ma túy, bắt cóc, ám sát và kiểm soát các tuyến buôn lậu quan trọng.​

Sau nhiều giờ thương lượng kết hợp với triển khai lực lượng đặc nhiệm, nhà chức trách tuyên bố đã giành lại quyền kiểm soát các cơ sở giam giữ và giải cứu toàn bộ con tin. Trong chiến dịch này, lực lượng an ninh đã xác định và khống chế thủ lĩnh Barrio 18 là Aldo Duppie, biệt danh “El Lobo”, đưa trở lại khu giam giữ biệt lập. Duppie hiện đang phải thi hành tổng cộng khoảng 2.000 năm tù từ nhiều bản án liên quan giết người, tống tiền và các tội danh nghiêm trọng khác, nhưng vẫn được cho là duy trì ảnh hưởng đáng kể lên các chi nhánh băng nhóm bên ngoài.​

Ngay sau khi nhà tù được kiểm soát trở lại, nhiều vụ tấn công trả đũa nhằm vào lực lượng cảnh sát và mục tiêu an ninh đã nổ ra tại các khu vực trong và xung quanh thủ đô Guatemala City. Ít nhất 7 cảnh sát thiệt mạng trong các vụ phục kích bằng súng, đánh bom tự chế và bạo lực đường phố bị nghi do các thành viên Barrio 18 chủ mưu. Những diễn biến này làm dấy lên lo ngại rằng các băng nhóm sẽ đẩy xung đột với nhà nước lên một mức độ mới, tương tự những gì từng xảy ra tại một số nước Trung Mỹ khi chính quyền siết chặt kiểm soát nhà tù.​

Trong sắc lệnh thiết quân luật, Tổng thống Arévalo khẳng định chính quyền sẽ “huy động toàn bộ năng lực của nhà nước” để khôi phục trật tự, bảo vệ dân thường và trấn áp các nhóm tội phạm có tổ chức. Tình trạng bao vây cho phép chính quyền tạm thời hạn chế một số quyền tự do dân sự, mở rộng thẩm quyền của lực lượng an ninh trong việc kiểm tra, bắt giữ, lục soát mà không cần các thủ tục thông thường, khi xuất hiện nguy cơ nghiêm trọng đối với trật tự công cộng.​

Chính phủ nhấn mạnh biện pháp khẩn cấp này không nhằm làm gián đoạn sâu rộng đời sống hằng ngày của người dân, nhưng thừa nhận một số hoạt động sẽ bị ảnh hưởng trong ngắn hạn. Bộ Giáo dục Guatemala đã thông báo hủy các lớp học trên toàn quốc trong ngày 19/1, với lý do cần đảm bảo an toàn cho học sinh, giáo viên và nhân viên nhà trường trong bối cảnh nguy cơ bạo lực vẫn còn. Các lực lượng cảnh sát và quân đội được triển khai dày đặc tại những điểm nóng, tăng cường tuần tra, kiểm soát giao thông và hiện diện ở các khu dân cư nhạy cảm.​

Cộng đồng quốc tế, trong đó có Mỹ, bày tỏ lo ngại về diễn biến bạo lực tại Guatemala. Đại sứ quán Mỹ tại Guatemala đã phát cảnh báo an ninh, khuyến nghị công dân nước này hạn chế di chuyển không cần thiết, tránh các khu vực có hiện diện dày đặc lực lượng an ninh hoặc nơi từng xảy ra đụng độ, đồng thời theo dõi sát thông tin từ nhà chức trách địa phương. Một số tổ chức nhân quyền cũng nhắc lại yêu cầu chính phủ bảo đảm các biện pháp khẩn cấp được thực thi trong khuôn khổ pháp luật, tránh lạm dụng quyền lực đối với dân thường.​

Quốc hội Guatemala từ tháng 10/2025 đã chính thức liệt Barrio 18 vào danh sách tổ chức khủng bố, cho phép nhà chức trách áp dụng các biện pháp mạnh tay hơn về điều tra, truy tố và xét xử đối với thành viên băng nhóm. Tuy vậy, giới chuyên gia cảnh báo rằng chỉ các biện pháp an ninh đơn thuần sẽ khó giải quyết tận gốc vấn đề, khi nghèo đói, bất bình đẳng, tham nhũng và thiếu cơ hội việc làm vẫn là mảnh đất màu mỡ cho tội phạm có tổ chức tuyển mộ thành viên mới.​

Tình hình tại Guatemala phần nào phản ánh thách thức an ninh sâu rộng của Trung Mỹ, nơi các băng nhóm như Barrio 18 hay MS-13 đã bám rễ hàng chục năm trong đời sống xã hội, chi phối từ khu phố nghèo cho tới nhà tù và thậm chí cả bộ máy chính trị ở cấp địa phương. Những chiến dịch trấn áp mạnh tay ở một số nước láng giềng từng mang lại kết quả trước mắt nhưng cũng vấp phải tranh cãi liên quan nhân quyền, sự độc lập của tòa án và nguy cơ hình thành các mô hình cai trị cứng rắn.​

Đối với bạn đọc Việt Nam, dù Guatemala cách xa về địa lý, những biến động an ninh tại đây vẫn có thể tạo ra các hiệu ứng lan tỏa nhất định. Các đợt bất ổn nghiêm trọng thường kéo theo việc siết chặt kiểm soát biên giới, thay đổi chính sách di trú và tị nạn của một số nước tiếp nhận người di cư từ Mỹ Latinh, trong đó có các quốc gia châu Âu như Đức. Với cộng đồng người Việt tại Đức và người Đức gốc Việt, những điều chỉnh chính sách này có thể gián tiếp tác động đến kế hoạch đi lại, đoàn tụ gia đình hoặc các hoạt động kinh doanh liên quan chuỗi cung ứng, thương mại hay dịch vụ gắn với khu vực Mỹ Latinh.​

Ngoài ra, kinh nghiệm ứng phó bạo lực băng đảng tại Guatemala và khu vực Trung Mỹ cũng là chủ đề được giới hoạch định chính sách, nhà nghiên cứu và cộng đồng gốc nhập cư tại Đức theo dõi, bởi nó đặt ra nhiều câu hỏi về ranh giới giữa bảo đảm an ninh và bảo vệ quyền con người. Đối với người Việt tại Đức, việc hiểu rõ bối cảnh này giúp nhìn nhận toàn diện hơn về các cuộc tranh luận trong xã hội sở tại, từ chính sách hình sự, di trú cho tới hội nhập cộng đồng, vốn có ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của cộng đồng người nhập cư, trong đó có người Việt.​