Khởi tố án tử với cựu Tổng thống Yoon: Thử thách lớn cho nền dân chủ Hàn Quốc

Hàn Quốc – Đề nghị án tử hình đối với cựu Tổng thống Hàn Quốc Yoon Suk-yeol đang tạo nên một cột mốc chưa từng có trong lịch sử chính trị hiện đại của Hàn Quốc, không chỉ vì mức hình phạt cực đoan mà còn vì ý nghĩa mà vụ án mang lại đối với tương lai của thể chế dân chủ tại quốc gia này. Từ một tổng thống xuất thân là công tố viên, được kỳ vọng là người bảo vệ pháp quyền, ông Yoon giờ đối diện nguy cơ cao nhất trong hệ thống hình phạt, trên nền một cáo buộc hiếm gặp: “nổi loạn” và lạm dụng quyền lực thông qua thiết quân luật.​

Theo thông tin từ tòa án Seoul, nhóm điều tra độc lập do luật sư đặc biệt Cho Eun-suk dẫn đầu đã đề nghị mức án tử hình dành cho ông Yoon với lập luận rằng hành vi tìm cách áp đặt thiết quân luật hồi cuối năm 2024 là một nỗ lực lật đổ trật tự hiến định, xâm phạm trực tiếp chủ quyền nhân dân. Các công tố viên cho rằng không có tình tiết giảm nhẹ đáng kể nào, vì quyết định thiết quân luật được đưa ra trong bối cảnh khủng hoảng chính trị do chính phủ tạo ra, chứ không phải trước một hiểm họa an ninh hay chiến tranh.​

Ông Yoon đã bị Quốc hội phế truất vào tháng 4/2025, sau chuỗi bê bối chính trị và cuộc đối đầu kéo dài với phe đối lập chiếm đa số tại Quốc hội. Theo các phân tích quốc tế, việc áp đặt thiết quân luật trong thời gian ngắn cuối năm 2024 đã trở thành “giọt nước tràn ly”, bởi nó gợi lại ký ức về những giai đoạn cai trị quân sự mà người Hàn Quốc tưởng như đã để lại phía sau từ nhiều thập kỷ.​

Một trong những điểm khiến dư luận quan tâm là bối cảnh bùng phát khủng hoảng: sau bầu cử Quốc hội tháng 4/2024, phe đối lập giành gần hai phần ba số ghế, mở đường cho các đạo luật điều tra độc lập về những cáo buộc liên quan đến Đệ nhất phu nhân và một số nhân vật thân cận với tổng thống. Trước nguy cơ đối mặt hàng loạt cuộc điều tra, chính quyền khi đó đã chọn con đường đối đầu, từ phủ quyết luật điều tra đặc biệt đến leo thang căng thẳng bằng các biện pháp mang tính đối kháng cao với Quốc hội.​

Trong bối cảnh đó, quyết định tìm cách áp đặt thiết quân luật ở một quốc gia dân chủ, có hệ thống bầu cử cạnh tranh và nền tư pháp độc lập, bị giới chuyên gia xem như một “bước lùi lịch sử”. Theo đánh giá của Viện Quốc tế vì Dân chủ và Hỗ trợ Bầu cử (IDEA), động thái này đánh dấu lần thứ 17 trong lịch sử Hàn Quốc xuất hiện tuyên bố thiết quân luật, nhưng là lần đầu tiên trong kỷ nguyên dân chủ hậu độc tài được áp dụng với lý do liên quan trực tiếp tới cuộc giằng co giữa tổng thống và Quốc hội.​

Lập luận của bên buộc tội xoay quanh khái niệm “nổi loạn hiến định”: việc cố tình dùng công cụ quân sự và luật khẩn cấp để vô hiệu hóa vai trò của Quốc hội được xem là hành vi lật đổ trật tự do Hiến pháp quy định. Trong các phiên tranh luận, phía công tố nhấn mạnh rằng “nạn nhân lớn nhất của cuộc nổi loạn này là nhân dân”, và rằng việc trừng phạt nghiêm khắc là cần thiết để ngăn ngừa bất kỳ nhà lãnh đạo nào trong tương lai nghĩ đến việc sử dụng quân đội cho mục đích chính trị nội bộ.​

Tuy nhiên, đề nghị án tử hình cũng đặt ra một bài toán khó khác: liệu việc áp dụng mức hình phạt cao nhất có thực sự giúp củng cố nhà nước pháp quyền, hay vô tình khoét sâu chia rẽ trong xã hội Hàn Quốc vốn đã phân cực suốt nhiều năm qua. Một bộ phận dư luận lo ngại án tử đối với một cựu tổng thống dân cử, dù bị cáo buộc tội rất nặng, có thể bị nhìn nhận như một hành động “trả thù chính trị”, nhất là trong bối cảnh Hàn Quốc từng có tiền lệ nhiều lãnh đạo cao cấp bị truy tố sau khi mãn nhiệm.​

Hệ thống chính trị Hàn Quốc từ lâu đã tồn tại một nghịch lý: tổng thống có quyền lực lớn trong nhiệm kỳ, nhưng nguy cơ bị truy cứu trách nhiệm hình sự sau khi rời nhiệm sở cũng rất cao, khiến gần như không có đời tổng thống nào “hạ cánh an toàn”. Trường hợp ông Yoon, nếu bị kết án tử, sẽ đưa nghịch lý này lên một cấp độ mới, làm dấy lên tranh luận về việc cần thiết kế lại cơ chế quyền lực và trách nhiệm của nguyên thủ quốc gia để vừa tránh lạm quyền, vừa không tạo ra vòng xoáy trả đũa sau mỗi chu kỳ cầm quyền.​

Một điểm đáng chú ý khác là vai trò của cơ chế “công tố viên độc lập” trong vụ việc này. Việc giao thẩm quyền điều tra cho một nhóm luật sư độc lập, thay vì chỉ dựa vào hệ thống công tố truyền thống vốn chịu nhiều sức ép chính trị, cho thấy nỗ lực của Hàn Quốc nhằm nâng cao mức độ khách quan trong các vụ án liên quan tới giới tinh hoa cầm quyền. Tuy vậy, chính cơ chế này cũng cần chứng minh sự cân bằng giữa yêu cầu răn đe và nguyên tắc nhân đạo, đặc biệt khi đối mặt với án tử hình.​

Phán quyết dự kiến được tòa án đưa ra trong thời gian tới sẽ không chỉ quyết định số phận cá nhân của ông Yoon mà còn gửi đi tín hiệu mạnh mẽ về định hướng của nền dân chủ Hàn Quốc trong những năm tới. Nếu tòa chấp nhận đề nghị án tử, tiền lệ này có thể trở thành “rào chắn thép” chống lại mọi ý đồ sử dụng quân đội để can thiệp vào chính trị, nhưng đồng thời cũng buộc xã hội phải đối mặt với câu hỏi về giới hạn của trừng phạt trong một nhà nước pháp quyền hiện đại.​

Ngược lại, nếu tòa chọn một bản án tù nghiêm khắc nhưng không tới mức tử hình, thông điệp có thể là: không có ai đứng trên Hiến pháp, song nhà nước vẫn tôn trọng nguyên tắc nhân đạo và tạo không gian cho hòa giải chính trị lâu dài. Trong cả hai kịch bản, vụ án Yoon Suk-yeol vẫn sẽ được ghi nhớ như một bước ngoặt, buộc Hàn Quốc phải nhìn lại mô hình tổng thống chế, cơ chế kiểm soát quyền lực và cách hệ thống xử lý những “lằn ranh đỏ” liên quan đến quân đội và thiết quân luật.​

Với các nước đang chuyển đổi hoặc củng cố dân chủ, trong đó có Việt Nam, câu chuyện Hàn Quốc đặt ra một bài học quan trọng: ổn định chính trị bền vững không thể dựa vào biện pháp khẩn cấp hay sức mạnh vũ lực, mà phải đứng trên sự vận hành lành mạnh của thể chế, đối thoại chính trị và sự tôn trọng tuyệt đối đối với Hiến pháp. Trong thế giới đang biến động, yêu cầu về trách nhiệm của người đứng đầu nhà nước ngày càng cao, nhưng cách thức xử lý những sai phạm ở thượng tầng cũng cần được cân nhắc thận trọng, để mỗi vụ án lớn không chỉ dừng lại ở mức trừng phạt cá nhân mà còn đóng vai trò chỉnh sửa, củng cố hệ thống.​