EU – Trung Quốc: Thuế sữa và phép thử sức chịu đựng của nông dân châu Âu​

EU – Phía sau những con số thuế suất
Ngay sau thông báo của Bắc Kinh, Ủy ban châu Âu khẳng định cơ sở điều tra của Trung Quốc “chưa thực sự thuyết phục” và cho rằng các biện pháp áp dụng là không phù hợp với tinh thần và quy định của Tổ chức Thương mại thế giới (WTO).​ Trung Quốc lại khẳng định có đủ bằng chứng sơ bộ cho thấy sản phẩm sữa EU được hưởng trợ cấp, gây thiệt hại đáng kể cho ngành sản xuất trong nước, do đó việc áp thuế tạm thời chỉ là bước đi “thận trọng và kiềm chế” để bảo vệ ngành nội địa.​ Cuộc tranh luận cốt lõi vì thế nằm ở chỗ: đâu là ranh giới giữa trợ cấp hợp pháp trong khuôn khổ chính sách nông nghiệp chung của EU và trợ cấp bị coi là bóp méo cạnh tranh tại thị trường nước nhập khẩu.​

Nông dân EU trong thế kẹp
EU hiện là nhà cung cấp sữa lớn thứ hai cho thị trường Trung Quốc, chỉ sau New Zealand, với các mặt hàng chủ lực gồm sữa bột tách béo, sữa bột nguyên kem và bơ.​ Kim ngạch xuất khẩu sữa của EU sang Trung Quốc đạt hơn 1,6 tỷ euro năm 2024, giảm so với mức đỉnh hơn 2 tỷ euro năm 2022, nhưng vẫn là nguồn thu quan trọng giúp bù đắp phần nào sức ép giá thấp trong nội khối.​ Với mức thuế 21,9–42,7%, không ít hợp đồng dài hạn sẽ trở nên kém hiệu quả hoặc buộc phải đàm phán lại, khiến nông dân và doanh nghiệp chế biến sữa ở Pháp, Đức, Hà Lan hay Ireland đối mặt nguy cơ mất đơn hàng, thậm chí thua lỗ nếu không tìm được đầu ra thay thế.​

Hiệp hội ngành sữa Pháp (FNIL) đã công khai thừa nhận đây là một diễn biến “gây bất ngờ”, trong khi đại diện ngành sữa Đức cảnh báo tác động đáng kể lên các doanh nghiệp và kêu gọi không biến những sản phẩm thiết yếu như sữa thành “con tin” trong các tranh chấp thương mại.​ Đằng sau tiếng nói của hiệp hội là áp lực rất thực trên cánh đồng: nông dân vốn đã chịu chi phí thức ăn chăn nuôi, năng lượng, lao động tăng mạnh sau các cú sốc địa chính trị, nay thêm rủi ro thị trường thu hẹp tại châu Á.​

Vòng xoáy trả đũa thương mại​
Từ năm 2023, EU đã mở điều tra và sau đó áp thuế chống trợ cấp đối với xe điện sản xuất tại Trung Quốc, với lập luận doanh nghiệp Trung Quốc hưởng lợi quá lớn từ hỗ trợ nhà nước, gây cạnh tranh không công bằng cho ngành sản xuất châu Âu.​ Bắc Kinh đáp lại bằng một loạt cuộc điều tra phòng vệ thương mại nhắm vào rượu brandy, thịt lợn, rồi đến các sản phẩm sữa có nguồn gốc từ EU, cho thấy cấu trúc trả đũa mang tính “ngành đổi ngành”.​

Theo giới quan sát thương mại quốc tế, mô hình này giống một “trò chơi cân bằng áp lực”: mỗi bên chọn những ngành có tính biểu tượng và sức ảnh hưởng chính trị trong nước của đối tác để gửi đi thông điệp cứng rắn, nhưng vẫn cố giữ dưới ngưỡng làm đổ vỡ hoàn toàn quan hệ kinh tế.​ Vấn đề là, khi danh mục các ngành bị kéo vào tranh chấp ngày càng dài, mức độ tổn thương dây chuyền tới chuỗi cung ứng và tới người lao động ở cả hai phía sẽ khó kiểm soát hơn.​

Biện pháp “bảo vệ” của EU: Không chỉ là phản ứng ngoại giao
Ủy ban châu Âu tuyên bố đã khởi động các thủ tục tại WTO liên quan đến cuộc điều tra sữa và sẽ tiếp tục đánh giá, cân nhắc các bước đi phù hợp theo khuôn khổ luật chơi đa phương.​ Song song với kênh pháp lý, Brussels nhiều khả năng phải tính đến các gói hỗ trợ tài chính bổ sung cho nông dân và doanh nghiệp chế biến sữa, từ trợ cấp thu nhập, hỗ trợ lưu kho tạm thời đến xúc tiến thương mại tại các thị trường thay thế như Đông Nam Á, Trung Đông hay châu Phi.​ Với phong trào phản đối của nông dân từng bùng nổ ở nhiều nước EU vì chi phí tăng cao và giá thu mua bấp bênh, bất kỳ biến động lớn nào về thương mại nông sản đều nhanh chóng trở thành bài toán chính trị nội khối.​

Ở cấp doanh nghiệp, việc tái cơ cấu thị trường xuất khẩu sẽ không thể diễn ra trong “một sớm một chiều”, bởi xây dựng thương hiệu, đáp ứng quy chuẩn, ký kết hợp đồng phân phối tại những thị trường mới đều tốn thời gian và chi phí.​ Chính vì vậy, cam kết “triển khai mọi biện pháp cần thiết để bảo vệ lợi ích của nông dân và doanh nghiệp xuất khẩu sữa” từ phía EU không chỉ là phát biểu chính trị, mà sẽ là thước đo năng lực điều hành khủng hoảng của Brussels.​

Tác động lên người tiêu dùng và chuỗi cung ứng toàn cầu
Nếu căng thẳng kéo dài, người tiêu dùng Trung Quốc có thể sẽ đối mặt với giá sữa nhập khẩu từ EU tăng lên hoặc nguồn cung một số sản phẩm cao cấp, chuyên biệt bị thu hẹp, khi doanh nghiệp EU buộc phải cắt giảm khối lượng xuất khẩu.​ Trong nước, ngành sữa Trung Quốc có thể được hưởng lợi ngắn hạn do cạnh tranh từ hàng nhập khẩu giảm, nhưng áp lực nâng cao chất lượng, kiểm soát giá thành để đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của tầng lớp trung lưu vẫn không hề nhỏ.​

Trên bình diện rộng hơn, thị trường sữa toàn cầu vốn đã chịu tác động của biến đổi khí hậu, chi phí logistics tăng và biến động tỷ giá, nay thêm một “điểm nóng” thương mại mới, khiến doanh nghiệp ở New Zealand, Mỹ hay Nam Mỹ phải điều chỉnh chiến lược cạnh tranh và định vị sản phẩm.​
Nếu EU buộc phải đẩy mạnh xuất khẩu sang các khu vực khác để bù đắp thị trường Trung Quốc, áp lực cung có thể khiến giá sữa tại những thị trường đó biến động theo những cách khó lường.​

Nguy cơ “bình thường mới” trong thương mại EU – Trung Quốc
Điểm đáng lo ngại không chỉ là mức thuế lần này, mà là khả năng hình thành một “bình thường mới” khi các biện pháp phòng vệ thương mại trở thành công cụ được sử dụng ngày càng thường xuyên giữa hai đối tác kinh tế lớn.​ Khi đó, các ngành hàng có độ nhạy cảm cao về chính trị – từ ô tô điện, chip, thiết bị năng lượng tái tạo đến nông sản – đều có thể trở thành mục tiêu trong các vòng trả đũa tiếp theo.​

Đối với EU, câu hỏi đặt ra là làm thế nào vừa giảm phụ thuộc vào thị trường và nguồn cung từ Trung Quốc, vừa tránh để nông dân, công nhân và doanh nghiệp nhỏ trở thành những đối tượng gánh chịu chi phí đầu tiên của quá trình “giảm phụ thuộc chiến lược”.​ Còn với Trung Quốc, việc khẳng định bảo vệ “công bằng thương mại” sẽ thuyết phục hơn nếu đi kèm cam kết tăng cường minh bạch, đảm bảo các cuộc điều tra và biện pháp áp thuế được tiến hành với tiêu chí rõ ràng, có thể kiểm chứng trong khuôn khổ WTO.​

Trong bối cảnh đó, một lối thoát bền vững khó có thể đến từ những tuyên bố cứng rắn, mà cần các kênh đối thoại kỹ thuật, nơi hai bên thực sự ngồi lại để thống nhất cách hiểu chung về trợ cấp, về cạnh tranh công bằng và về trách nhiệm với hàng triệu nông dân, người lao động đang đứng giữa làn đạn của cuộc đối đầu thương mại