Khoai tây rớt giá sau vụ mùa kỷ lục: Từ niềm vui trúng mùa đến nỗi lo “chết chìm” trong nông sản​

CHLB Đức – Sau vụ thu hoạch kỷ lục năm ngoái, nông dân trồng khoai tây ở Đức đang đối mặt nghịch lý: sản lượng dồi dào nhưng giá bán rơi tự do, đến mức nhiều nơi phải cho không, đem làm thức ăn chăn nuôi hoặc đốt làm nhiên liệu vì thị trường bão hòa. Câu chuyện không chỉ là biến động giá của một loại nông sản quen thuộc, mà còn là dấu hiệu rõ ràng về những bất cập trong cấu trúc thị trường nông nghiệp châu Âu khi cung vượt xa sức tiêu thụ.​

Vụ thu hoạch “mơ ước” trở thành gánh nặng​
Nhờ điều kiện thời tiết thuận lợi và diện tích gieo trồng không giảm, vụ khoai tây vừa qua được ghi nhận là một trong những mùa thu hoạch tốt nhất trong nhiều năm ở nhiều vùng của Đức. Đối với người trồng, đây lẽ ra phải là cơ hội thu hồi vốn và tích lũy sau những năm giá cả bấp bênh, chi phí vật tư leo thang.​

Thế nhưng khi cả nước cùng “được mùa”, kho chứa nhanh chóng đầy ắp, kênh phân phối không kịp hấp thụ lượng nông sản tăng vọt, còn hệ thống chế biến lại có giới hạn công suất. Kết quả là giá khoai tây trên thị trường lao dốc, khiến những tấn nông sản từng được chăm sóc suốt nhiều tháng nay phải được bán với giá rẻ như cho, thậm chí không đủ bù chi phí thu hoạch và vận chuyển.​

Tại sao khoai tây bị cho không, đem đốt?​
Trong bối cảnh thị trường quá dư thừa, nhiều nông hộ chọn phương án “còn hơn bỏ phí”: tặng khoai tây cho các tổ chức, cộng đồng, dùng làm thức ăn chăn nuôi hoặc bán cho các nhà máy năng lượng sinh khối để đốt, thay vì tiếp tục lưu kho chờ giá lên. Chi phí bảo quản, điện lạnh, vận chuyển và công lao động khiến việc cố gắng giữ hàng lại trở nên không kinh tế, nhất là khi không có tín hiệu phục hồi giá rõ ràng trong ngắn hạn.​

Việc dùng khoai tây – một loại lương thực – để làm thức ăn gia súc hoặc nhiên liệu tạo ra những tranh luận về đạo đức lương thực, nhưng từ góc nhìn của người sản xuất, đây là cách cắt lỗ trong một hệ thống mà họ ít có quyền định giá. Khi hợp đồng dài hạn với nhà bán lẻ, nhà chế biến đã đủ sản lượng, lượng khoai còn lại gần như chỉ có thể “tuôn” ra các kênh thấp giá hoặc phi thực phẩm.​

Hệ thống thị trường lệch về phía bán lẻ và chế biến​
Câu chuyện giá khoai tây rớt thảm phản ánh cấu trúc quyền lực trong chuỗi cung ứng nông sản, nơi nông dân thường ở thế yếu, dễ bị tổn thương khi cung vượt cầu. Các chuỗi siêu thị lớn, nhà chế biến thực phẩm và trung gian phân phối có khả năng tận dụng dư cung để ép giá, bởi họ sở hữu mạng lưới tiêu thụ và thương hiệu, trong khi người trồng khó tìm đầu ra thay thế trong thời gian ngắn.​

Khi tiêu chuẩn hợp đồng, yêu cầu chất lượng, kích cỡ, mẫu mã ngày càng khắt khe, không phải mọi củ khoai tây đều có thể vào kệ siêu thị, dù hoàn toàn ăn được. Phần bị loại hoặc vượt quá số lượng đã cam kết trở thành “hàng thừa” đúng nghĩa, buộc nông dân đẩy sang thị trường thức ăn chăn nuôi, công nghiệp hoặc thậm chí xử lý như chất thải.​

Góc nhìn kinh tế tuần hoàn: Cơ hội hay ngụy biện?​
Một số ý kiến cho rằng việc sử dụng khoai tây dư thừa làm thức ăn chăn nuôi hoặc sản xuất năng lượng sinh khối là cách tiếp cận gần với mô hình kinh tế tuần hoàn, tránh lãng phí tuyệt đối. Về mặt lý thuyết, thay vì đổ bỏ, khoai tây vẫn tạo ra giá trị nhất định, giảm nhu cầu nguyên liệu khác cho ngành năng lượng hoặc chăn nuôi.​

Tuy vậy, nếu nhìn sâu hơn, việc “tuần hoàn” này đang diễn ra ở một nấc giá trị thấp, phản ánh sự thất bại trong khâu dự báo thị trường, quy hoạch sản xuất và phân phối. Nông sản đáng lẽ có thể được chế biến sâu, tạo sản phẩm giá trị cao, đa dạng hóa dạng tiêu dùng (khoai tây chế biến, sản phẩm tiện lợi, xuất khẩu) lại phải chấp nhận kết thúc vòng đời trong lò đốt, điều này không phải là câu chuyện thành công của kinh tế tuần hoàn đúng nghĩa.​

Bài toán dữ liệu, dự báo và điều tiết sản xuất​
Sản lượng khoai tây tăng mạnh cho thấy nông dân đã đầu tư kỹ thuật, giống, chăm sóc để tối ưu năng suất, nhưng cũng cho thấy thiếu những công cụ hỗ trợ dự báo thị trường đáng tin cậy. Nếu các vùng trồng, hợp tác xã, doanh nghiệp có dữ liệu kịp thời về nhu cầu tiêu thụ, xu hướng xuất khẩu, công suất chế biến, kế hoạch trồng trọt có thể được điều chỉnh linh hoạt hơn để hạn chế sản xuất quá mức.​

Ở cấp độ chính sách, câu hỏi đặt ra là liệu có cần những cơ chế “đệm” – như quỹ bình ổn, hợp đồng tối thiểu, hoặc hỗ trợ phát triển nhà máy chế biến – để nông dân không một mình gánh rủi ro khi biến động xảy ra. Nếu chỉ khuyến khích tăng năng suất mà không đầu tư tương xứng vào hạ tầng chế biến, kho lạnh, xúc tiến thị trường, câu chuyện “được mùa mất giá” sẽ còn lặp lại không chỉ với khoai tây.​

Từ cánh đồng Đức nhìn về các vùng trồng khác​
Diễn biến tại Đức mang nhiều nét tương đồng với những gì đã và đang xảy ra ở các quốc gia nông nghiệp khác, nơi người trồng cà chua, hành, sữa hay trái cây nhiều lần buộc phải đổ bỏ, phát miễn phí hoặc chấp nhận bán đứt với giá rẻ vì cung vượt cầu. Nó cho thấy bản chất toàn cầu của bài toán nông nghiệp: năng lực sản xuất gia tăng nhanh hơn tốc độ tổ chức lại hệ thống tiêu thụ, bảo quản và chế biến.​

Đối với các nước đang phát triển, câu chuyện khoai tây Đức là lời nhắc nhở rằng việc chạy theo sản lượng, phong trào mở rộng diện tích mà thiếu chiến lược thị trường và khả năng chế biến sâu rất dễ đẩy nông dân vào vòng xoáy tương tự. Sự khác biệt chỉ nằm ở chỗ, tại châu Âu còn có hệ thống hỗ trợ và hạ tầng tốt hơn, còn ở những nơi khác, cú sốc giá có thể khiến nông hộ nhỏ phá sản.​

Nông dân đứng giữa hai làn đạn: Chi phí tăng, giá bán giảm​
Trong bối cảnh chi phí phân bón, nhiên liệu, nhân công đều tăng, giá khoai tây lao dốc là cú đánh trực diện vào biên lợi nhuận vốn đã mỏng của người trồng. Nhiều nông dân phải cân nhắc lại kế hoạch trồng trọt cho mùa tới, thậm chí suy nghĩ về việc giảm diện tích hoặc chuyển sang cây trồng khác nếu niềm tin vào sự ổn định của thị trường không được khôi phục.​

Khi nông dân liên tục đối diện rủi ro thua lỗ do biến động giá, sức hấp dẫn của nghề nông suy giảm, kéo theo hệ quả lâu dài cho an ninh lương thực và phát triển nông thôn. Vấn đề của khoai tây năm nay vì thế không chỉ gói trong vài con số giá cả, mà là tấm gương phản chiếu những lỗ hổng của chuỗi cung ứng nông sản – từ cánh đồng đến bàn ăn – đang chờ được lấp đầy bằng dữ liệu tốt hơn, chính sách thông minh hơn và liên kết công – tư chặt chẽ hơn.​