Cơn sốt “hộ chiếu dự phòng” và tâm lý sống trong thời bất định​

World – Nếu trước đây hộ chiếu thứ hai chủ yếu là câu chuyện của giới siêu giàu đam mê dịch chuyển, thì vài năm trở lại đây, xu hướng săn tìm quốc tịch thứ hai đang dần trở thành lựa chọn chiến lược của một bộ phận trung lưu toàn cầu. Họ không chỉ tìm kiếm đặc quyền đi lại, mà coi hộ chiếu bổ sung như một “bảo hiểm chính trị” trước những cú sốc khó lường về kinh tế, an ninh, xung đột hay siết chặt kiểm soát biên giới.​

Theo số liệu điều tra dân số Anh năm 2021, khoảng 2,1% cư dân nước này sở hữu từ hai hộ chiếu trở lên, gần gấp đôi so với mức 1,1% vào năm 2011, cho thấy đa tịch đang âm thầm trở thành hiện tượng xã hội mới. Tại Mỹ, một khảo sát của YouGov cũng ghi nhận 6% người được hỏi tự nhận là công dân đa quốc tịch, con số đáng kể nếu đặt trong bối cảnh nhiều quốc gia không bắt buộc phải khai báo tình trạng này.​

Chuyển dịch từ đặc quyền sang “nhu cầu phòng thân”​

Trong giai đoạn toàn cầu hóa tăng tốc, hộ chiếu thứ hai được giới giàu nhìn nhận như tấm vé nới rộng biên giới: miễn thị thực, cơ hội đầu tư, giáo dục con cái, tiếp cận hệ thống y tế – phúc lợi tốt hơn. Các chương trình “đầu tư lấy quốc tịch” ở một số nước châu Âu, Caribê hay Tây Á từng bùng nổ nhờ nhóm khách hàng này, khi chỉ cần đáp ứng điều kiện tài chính là có thêm quốc tịch.​

Nhưng bước sang giai đoạn bất ổn địa chính trị, đại dịch và chiến tranh thương mại, tâm lý “đề phòng rủi ro” dần lấn át nhu cầu khoe mẽ đặc quyền di chuyển. Hộ chiếu thứ hai được nhìn nhận như lối thoát khẩn cấp nếu quê hương rơi vào khủng hoảng, nếu chính sách thị thực bị siết hoặc nếu tài sản, công việc, con đường học hành của con cái bị đe dọa bởi thay đổi chính trị.​​

Lợi thế cá nhân và mặt trái bất bình đẳng​

Từ góc độ cá nhân, một người mang nhiều hộ chiếu có thêm lựa chọn về nơi sinh sống, làm việc, đầu tư và nghỉ hưu, đồng thời giảm bớt lệ thuộc vào một hệ thống chính trị – pháp lý duy nhất. Khả năng tiếp cận song song hai hoặc nhiều thị trường lao động, hệ thống giáo dục và y tế cũng tạo ra lợi thế cạnh tranh đáng kể trong bối cảnh thế giới việc làm biến động.​

Tuy nhiên, “đặc quyền hộ chiếu” cũng phơi bày một dạng bất bình đẳng mới: không phải ai cũng có đủ tiền, gốc gác hay điều kiện pháp lý để tiếp cận quốc tịch thứ hai. Khi người có điều kiện dễ dàng “đa dạng hóa rủi ro” bằng việc sở hữu thêm quốc tịch, phần còn lại của xã hội vẫn bị trói buộc trong biên giới và hệ thống hộ chiếu kém giá trị hơn, khiến khoảng cách cơ hội càng nới rộng.​

Tác động tới chủ quyền và gắn kết xã hội​

Làn sóng đa tịch đặt ra câu hỏi về mức độ gắn kết của công dân với một quốc gia cụ thể, khi lòng trung thành, nghĩa vụ và quyền lợi được chia sẻ cho nhiều nhà nước khác nhau. Ở những nước tiếp nhận lượng lớn người đa quốc tịch, thách thức là làm sao tích hợp nhóm này vào cộng đồng, đồng thời đảm bảo họ không bị nghi ngờ hay kỳ thị vì “hai nơi ràng buộc”.​

Mặt khác, các chính phủ buộc phải suy nghĩ lại về khái niệm chủ quyền trong thời đại mà con người, vốn và dữ liệu dịch chuyển dễ dàng hơn bao giờ hết. Khi một bộ phận công dân có thể nhanh chóng rời đi trong khủng hoảng nhờ hộ chiếu thứ hai, áp lực lên các nhà lãnh đạo trong việc giữ chân nguồn lực chất lượng cao càng tăng.​

Tương lai của “công dân toàn cầu có điều kiện”​

Nhiều dấu hiệu cho thấy xu hướng tìm kiếm quốc tịch thứ hai sẽ không chậm lại, nhất là khi thế giới tiếp tục đối mặt biến đổi khí hậu, xung đột khu vực, cạnh tranh siêu cường và những cú sốc y tế công cộng mới. Một số nước thậm chí tận dụng nhu cầu này để thu hút vốn và nhân lực, thông qua các chương trình cấp thị thực dài hạn, thẻ cư trú hay lộ trình nhập tịch cho nhà đầu tư, chuyên gia và lao động tay nghề cao.​

Song song đó, áp lực đặt lên luật pháp quốc tế và các hiệp định song phương về quốc tịch, thuế và nghĩa vụ quân sự sẽ ngày càng lớn, buộc các chính phủ phải điều chỉnh để tránh tình trạng “vùng xám trách nhiệm” khi một cá nhân cùng lúc thuộc về nhiều hệ thống pháp lý. Trong bức tranh ấy, công dân đa quốc tịch có thể tiếp tục tận hưởng lợi thế di chuyển và lựa chọn, nhưng cũng sẽ là đối tượng chịu sự giám sát chặt chẽ hơn từ nhiều phía, khi hộ chiếu không chỉ là tờ giấy thông hành mà còn là lát cắt nhạy cảm của an ninh và chủ quyền quốc gia.