Nhiệt độ trung bình toàn cầu vượt mức an toàn giai đoạn 2023-2025

World – Năm 2025 khép lại với một cột mốc không mong muốn: nhiệt độ trung bình toàn cầu trong giai đoạn 2023–2025 đã vượt ngưỡng 1,5 độ C so với thời kỳ tiền công nghiệp – mức được xem là “ranh giới an toàn” trong Thỏa thuận Paris về khí hậu năm 2015. Đây không chỉ là một con số thống kê, mà là tín hiệu cho thấy hệ thống khí hậu Trái đất đang bước vào vùng biến động khó lường, với nhiều hệ quả kinh tế – xã hội mà các chính phủ và doanh nghiệp chưa chắc đã chuẩn bị kịp.​

Theo Trung tâm Dự báo Thời tiết Trung hạn châu Âu (ECMWF), năm 2025 là năm nóng thứ ba từng được ghi nhận kể từ khi các dữ liệu nhiệt độ toàn cầu được thu thập từ năm 1850. Kết hợp với hai năm trước đó, ba năm gần đây đều nằm trong nhóm nóng nhất lịch sử, kéo mức tăng nhiệt trung bình ba năm vượt mốc 1,5 độ C, đồng thời củng cố dự báo rằng giai đoạn 2020–2030 sẽ là bước ngoặt định hình tương lai khí hậu thế kỷ này.​

Điều đáng chú ý là cách đo lường mục tiêu 1,5 độ C trong Thỏa thuận Paris được thống nhất theo trung bình cả thập kỷ, không phải từng năm đơn lẻ. Ngay cả với phương pháp này, mức tăng nhiệt hiện tại đã tiệm cận khoảng 1,4 độ C so với thời kỳ tiền công nghiệp, khiến khoảng đệm an toàn ngày càng mỏng, trong khi tốc độ cắt giảm phát thải lại chậm hơn đáng kể so với lộ trình mà giới khoa học khuyến nghị.​

Việc vượt ngưỡng 1,5 độ C trong vài năm liên tiếp không đồng nghĩa thế giới đã vĩnh viễn “thua cuộc”, nhưng cho thấy cửa sổ thời gian để tránh kịch bản khí hậu tồi tệ nhất đang đóng lại rất nhanh. Khi các thập kỷ tới duy trì mức nhiệt cao hơn nền khí hậu cũ, các hệ thống tự nhiên – từ băng hà, rừng mưa đến đại dương – có nguy cơ bước qua các điểm tới hạn, nơi những thay đổi trở nên khó đảo ngược hoặc không thể đảo ngược trong khung thời gian của nhiều thế hệ.​

Trên mặt đất, kỷ lục nhiệt độ thể hiện rõ bằng những thảm họa cụ thể: châu Âu ghi nhận lượng khí thải từ cháy rừng năm qua ở mức cao nhất lịch sử, với hàng loạt đám cháy kéo dài, khó kiểm soát. Tại châu Á và Mỹ, các đợt mưa cực đoan, lũ lụt bất thường đã khiến hơn 1.000 người thiệt mạng, tạo ra những cú sốc lớn đối với hạ tầng, bảo hiểm và an ninh lương thực ở nhiều quốc gia.​

Các nhà khoa học nhiều lần nhấn mạnh biến đổi khí hậu hiện nay chủ yếu bắt nguồn từ hoạt động của con người – cụ thể là phát thải khí nhà kính từ việc đốt than đá, dầu mỏ, khí đốt và từ phá rừng trên diện rộng. Lượng khí CO₂ và các khí có hiệu ứng nhà kính khác tích tụ trong khí quyển tạo thành một “lớp chăn” giữ nhiệt, khiến Trái đất nóng lên dù năng lượng Mặt Trời không tăng thêm, đồng thời làm đại dương hấp thụ nhiệt và axit hóa nhanh hơn .​

Trong bối cảnh hệ quả đã ngày càng rõ ràng, nghịch lý là khoa học khí hậu lại đối mặt với sức ép chính trị mạnh mẽ hơn. Tổng thống Mỹ Donald Trump gần đây tiếp tục duy trì lập trường hoài nghi, từng gọi biến đổi khí hậu là “trò lừa bịp lớn nhất toàn cầu”, đồng thời tuyên bố rút Mỹ khỏi 66 tổ chức thuộc Liên Hợp Quốc, trong đó có cơ quan khoa học khí hậu hàng đầu là IPCC và Công ước khung Liên Hợp Quốc về biến đổi khí hậu (UNFCCC).​

Việc nền kinh tế lớn nhất thế giới rời khỏi các định chế khí hậu quốc tế đặt ra hai hệ quả. Thứ nhất, khoảng trống tài chính và năng lực khoa học mà Mỹ để lại có thể làm chậm tiến trình xây dựng các kịch bản, khuyến nghị chính sách cho cộng đồng quốc tế . Thứ hai, tín hiệu chính trị này có nguy cơ kéo theo tâm lý chần chừ ở các nước khác, đặc biệt là những nền kinh tế đang phát triển vốn lo ngại chi phí chuyển đổi năng lượng và áp lực cạnh tranh trong ngắn hạn .

Tuy nhiên, xu hướng toàn cầu không chỉ được quyết định bởi một vài tuyên bố chính trị. Nhiều nền kinh tế lớn khác, từ Liên minh châu Âu đến Nhật Bản, Hàn Quốc, vẫn đang duy trì và thậm chí tăng cường cam kết Net Zero, coi đầu tư vào năng lượng tái tạo, hạ tầng xanh và công nghệ giảm phát thải là trụ cột chiến lược phát triển dài hạn . Các tập đoàn đa quốc gia, đặc biệt trong lĩnh vực tài chính, sản xuất, bán lẻ, cũng ngày càng chịu sức ép từ cổ đông, khách hàng và cơ quan quản lý để thiết lập lộ trình giảm phát thải phù hợp khoa học .

Trong bức tranh đó, Việt Nam và các nước đang phát triển vừa là nạn nhân chịu tác động nặng nề, vừa là những nhân tố quan trọng quyết định liệu thế giới có giữ được mục tiêu 1,5 hoặc 2 độ C hay không . Với đường bờ biển dài, đồng bằng thấp và tỷ lệ dân số phụ thuộc vào nông nghiệp cao, việc nhiệt độ toàn cầu tiếp tục nóng lên kéo theo mực nước biển dâng, xâm nhập mặn, bão mạnh hơn sẽ trực tiếp đe dọa an ninh lương thực, sinh kế và quá trình đô thị hóa .

Nhưng thách thức cũng đi kèm cơ hội. Các dòng vốn đầu tư xanh, chuỗi cung ứng toàn cầu đang dịch chuyển theo hướng ưu tiên những điểm đến có chiến lược khí hậu rõ ràng, khung pháp lý minh bạch và khả năng triển khai dự án nhanh . Những nền kinh tế có thể vừa bảo vệ được cộng đồng trước các rủi ro thời tiết cực đoan, vừa nắm bắt được làn sóng công nghệ – từ năng lượng tái tạo, lưu trữ năng lượng, vật liệu ít phát thải đến kinh tế tuần hoàn – sẽ có lợi thế cạnh tranh mới trong nhiều thập kỷ .

Giám đốc Cơ quan giám sát Biến đổi Khí hậu Copernicus, ông Carlo Buontempo, thừa nhận việc Trái đất vượt qua ngưỡng an toàn trong ngắn hạn là điều khó tránh. Ông cho rằng lựa chọn thực tế duy nhất còn lại là kéo mức tăng nhiệt thấp nhất có thể, đồng thời giảm thiểu thiệt hại đối với hệ sinh thái tự nhiên và cấu trúc xã hội loài người – một nhiệm vụ đòi hỏi sự kiên định chính sách qua nhiều nhiệm kỳ chính trị, hơn là những khẩu hiệu rời rạc theo từng sự kiện khí hậu.​

Khi ba năm liên tiếp nóng kỷ lục, câu hỏi không còn là liệu biến đổi khí hậu có thật hay không, mà là các chính phủ, doanh nghiệp và cộng đồng sẽ xử lý rủi ro ngày càng rõ này như một biến số trung tâm trong mọi quyết định đầu tư, quy hoạch và tiêu dùng hay vẫn xem nó như vấn đề “môi trường” đứng ngoài dòng chảy kinh tế. Cửa sổ để điều chỉnh quỹ đạo phát thải toàn cầu vẫn còn, nhưng mỗi năm trôi qua với những kỷ lục nhiệt mới sẽ khiến chi phí hành động muộn ngày càng đắt đỏ, cả bằng tiền bạc lẫn sinh mạng con người.​