Việt kiều về ăn Tết và áp lực “xách tay” cho họ hàng​

Việt Nam – Lần đầu trở về Việt Nam ăn Tết sau hai năm lấy chồng nước ngoài, tôi tưởng mình sẽ chỉ lo chuyện quây quần với gia đình, không ngờ lại rơi vào cảnh mệt mỏi vì bị nhờ mua đủ thứ đồ mang về. Tôi 30 tuổi, theo chồng sang nước ngoài sinh sống, cuộc sống nơi xứ người vẫn còn nhiều thứ phải thu xếp, chưa thể gọi là dư dả hay ổn định. Năm nay, khi hai vợ chồng quyết định về Việt Nam đón Tết, tôi háo hức nghĩ đến khoảnh khắc sum họp cùng bố mẹ, ông bà, họ hàng sau quãng thời gian xa quê.​

Niềm vui ấy chưa kịp trọn vẹn thì từ lúc đặt vé máy bay, điện thoại tôi bắt đầu liên tục reo lên tin nhắn. Người họ xa xin tôi mua giúp nồi cơm điện “xịn”, chị họ gợi ý thêm máy sấy tóc loại đang giảm giá tại nơi tôi sống, người khác lại đặt bàn là, nồi chiên không dầu, thậm chí gửi cả đường link sản phẩm, dặn rõ màu sắc, dung tích, model. Có người còn gửi kèm lời nhắn kiểu như đã đặt sẵn: “Em mua giúp chị y hệt cái trong link nhé, mang về hộ chị, chị trả tiền sau”.​

Thoạt đầu, tôi thấy những lời nhờ vả ấy cũng bình thường, nghĩ rằng mang vài món làm quà hoặc giúp đỡ người thân là chuyện nên làm. Nhưng chỉ sau vài ngày, danh sách “đơn đặt hàng” dài lên đến hàng chục món, từ đồ gia dụng cồng kềnh đến mỹ phẩm, bánh kẹo, thực phẩm chức năng. Tôi bắt đầu tính toán mới nhận ra số cân hành lý cho phép không thể nào gánh hết từng ấy đồ, chưa kể chi phí mua hàng, vận chuyển, nguy cơ phát sinh khi qua hải quan.​

Điều khiến tôi khó chịu hơn cả là phần lớn những người nhắn tin nhờ mua đồ lại không hề gần gũi với tôi. Có cô, chú mấy năm qua gần như không liên lạc, chưa từng hỏi han tôi bên đó sống thế nào, công việc, sức khỏe ra sao, chỉ gửi đúng một câu: “Mua giúp cô cái nồi cơm điện loại này nhé”. Các cháu họ vốn ít khi nói chuyện, cả năm chưa bao giờ gửi một lời chào, nay cũng bất ngờ nhắn tin nhờ mua hộ son môi, kem dưỡng da, socola, kẹo sữa.​

Tôi bắt đầu cảm nhận chuyến về quê thăm gia đình đang dần biến thành một chuyến “xách tay hàng” miễn phí. Những cuộc trò chuyện đáng lẽ xoay quanh chuyện nhà, chuyện Tết, lại bị thay thế bằng danh sách đồ đạc, giá tiền, mẫu mã. Mỗi lần mở điện thoại, thay vì thấy lời hỏi thăm “Bao giờ em về, ở lại bao lâu?”, tôi chủ yếu nhận những dòng như: “Nhớ mua đúng hãng này”, “Đừng quên đơn của chị nhé”.​

Thực lòng, tôi không phải người tính toán từng đồng hay khắt khe chuyện quà cáp. Thỉnh thoảng mua hộ vài món nhỏ, gọn nhẹ, vừa tiền, tôi hoàn toàn sẵn lòng, coi như chút tình cảm gửi đến người thân. Nhưng tôi mới sống ở nước ngoài được hai năm, chưa phải đã dư giả gì, thu nhập còn phải chia cho nhiều khoản chi tiêu, từ tiền nhà, bảo hiểm, đến việc dành dụm cho tương lai. Việc ôm theo cả đống đồ điện, đồ gia dụng vừa tốn chi phí, vừa tạo áp lực tâm lý khi nghĩ đến chuyện kiểm tra hành lý ở sân bay, nhỡ hỏng hóc hay thất lạc cũng rất khó giải thích.​

Nhiều lúc tôi phân vân không biết mình có đang quá nhạy cảm hay không. Trong văn hóa Á Đông, nhất là với người Việt, Việt kiều về nước thường được mặc định là “đi xa về phải có quà”. Không ít người nghĩ đơn giản rằng đồ mua ở nước ngoài sẽ tốt hơn, bền hơn, “đáng tiền” hơn, nên tranh thủ nhờ mua khi có người thân sắp về. Họ có thể không cố ý lợi dụng, chỉ là quen với tâm lý “có người đi thì nhờ”, nhưng người trong cuộc như tôi lại cảm nhận rất rõ gánh nặng phía sau những lời nhắn tưởng như vô hại ấy.​

Tôi cũng tự trách mình phần nào vì đã không đặt ra giới hạn ngay từ đầu. Khi những tin nhắn nhờ mua đồ đầu tiên xuất hiện, tôi thường trả lời theo kiểu nửa đùa nửa thật: “Để em xem hành lý có đủ không”, “Nếu còn cân thì em sẽ mua giúp”. Cách trả lời lưng chừng đó khiến người khác cứ nghĩ rằng tôi vẫn xoay xở được, nên tiếp tục hỏi, tiếp tục gửi thêm sản phẩm. Đến lúc thấy mọi thứ vượt quá khả năng, tôi lại ngại từ chối vì sợ mang tiếng khó chịu, chảnh chọe sau khi ra nước ngoài.​

Trong khi đó, những điều tôi mong chờ nhất trong chuyến về lần này rất giản dị: được ngồi ăn bữa cơm tất niên với bố mẹ, cùng mẹ đi chợ Tết, phụ bố dọn lại bàn thờ gia tiên, gặp lại vài người bạn cũ. Tôi muốn dành thời gian trò chuyện, hỏi han người thân về một năm đã qua, về những đổi thay ở quê nhà, chứ không muốn mất hàng giờ chỉ để rà soát danh sách quà xem đã đủ chưa, liệu có sót món nào người ta “đặt” không.​

Tôi cũng lo ngại việc nhận quá nhiều nhờ vả sẽ tạo nên tiền lệ cho những năm sau. Nếu lần này tôi cố gắng chiều lòng tất cả, rất có thể trong mắt họ, việc tôi mang quà từ nước ngoài về sẽ trở thành điều hiển nhiên, là “trách nhiệm” chứ không còn là sự giúp đỡ tự nguyện. Đến lúc ấy, nếu tôi không tiếp tục đáp ứng, họ có thể phật ý, cho rằng tôi thay đổi, sống ở nước ngoài rồi trở nên keo kiệt, xa cách.​

Tôi đã nghĩ đến chuyện thẳng thắn nói rõ với mọi người rằng mình chỉ có thể mang một số lượng đồ nhất định, ưu tiên quà cho bố mẹ và những người thân thiết, còn lại không thể nhận thêm. Cách này có thể khiến vài người không vui, nhưng ít nhất giúp tôi giữ được sự thoải mái cho bản thân, đồng thời đặt ra một ranh giới rõ ràng cho các lần về sau. Tuy nhiên, mỗi lần cầm điện thoại lên định nhắn như vậy, tôi lại chần chừ, sợ bị đánh giá là khó tính, sợ làm sứt mẻ tình cảm họ hàng.​

Mặt khác, nếu cứ lặng im cho qua, miễn cưỡng nhận lời, tôi lại tự thấy mình đang tiếp tay cho sự cả nể và tâm lý lợi dụng. Tôi hiểu rằng sự tử tế cũng cần có giới hạn, nhưng để thực sự nói “không” trong bối cảnh gia đình, họ hàng, không phải ai cũng đủ dứt khoát. Tôi vẫn loay hoay chưa tìm được cách cư xử vừa giữ được sự tôn trọng, vừa bảo vệ được sự bình yên của chính mình.​

Trước chuyến về, tôi chỉ hình dung chuyện chuẩn bị quà cáp theo nghĩa chủ động, như mua chút đặc sản nơi mình sống để biếu bố mẹ, anh chị em ruột, vài người bạn thân lâu ngày chưa gặp. Tôi không ngờ rằng quà cáp lại bị “đảo chiều”, trở thành danh sách đồ mà người khác mong tôi mang về cho họ. Từ chỗ mong ngóng ngày về, tôi dần thấy áp lực mỗi khi nghĩ đến việc xếp hành lý, kiểm cân, sắp đồ sao cho vừa đủ cho cả quà biếu lẫn “đơn đặt hàng”.​

Tôi đang đứng trước lựa chọn: hoặc tiếp tục chiều theo để giữ hòa khí, chấp nhận mệt mỏi và tốn kém, hoặc thẳng thắn từ chối, nêu rõ giới hạn, chấp nhận khả năng bị phật lòng. Tôi băn khoăn không biết đâu là cách ứng xử hợp lý, để những lần về Tết sau này không còn là cuộc chạy đua với hành lý và quà cáp, mà thực sự là hành trình trở về nhà, về với sự ấm áp và bình yên mà tôi luôn mong nhớ.​