Mùa sâm Ngọc Linh thức giấc trên đỉnh Ngọc Linh

Việt Nam – Những ngày cuối tháng 3, trên đỉnh Ngọc Linh, xã Măng Ri, tỉnh Kon Tum, mùa sâm Ngọc Linh lại âm thầm thức giấc dưới tán rừng già ẩm lạnh. Sau quãng thời gian dài ngủ đông, từ lòng đất ẩm, từng mầm sâm nhú lên, vươn cuống, bung những chiếc lá non xanh thẫm, báo hiệu một chu kỳ sinh trưởng mới của loài dược liệu được ví như “báu vật đại ngàn”.

Xã Măng Ri từ lâu được xem là “thủ phủ” của sâm Ngọc Linh, với diện tích trồng lên đến hàng chục nghìn hecta dưới tán rừng nguyên sinh. Ở đây, đồng bào Xơ Đăng coi cây sâm không chỉ là sinh kế mà còn là niềm tự hào, là báu vật gắn liền với núi rừng và đời sống tinh thần của cộng đồng. Những năm gần đây, mô hình liên kết giữa người dân và doanh nghiệp được triển khai mạnh mẽ, giúp việc trồng, chăm sóc và bảo vệ sâm trở nên bài bản, qua đó mở ra hướng phát triển kinh tế bền vững từ loại cây dược liệu quý hiếm này.

Theo kinh nghiệm của những hộ gắn bó lâu năm với cây sâm, mỗi năm sâm Ngọc Linh trải qua ba chu kỳ phát triển rõ rệt. Từ tháng 11 đến khoảng tháng 1 năm sau, cây bước vào giai đoạn ngủ đông, toàn bộ phần trên mặt đất rụng lá, dinh dưỡng dồn hết về củ nằm sâu trong đất để tích lũy năng lượng. Sang tháng 2 và 3, sâm bắt đầu “thức giấc”, bật mầm, mọc cuống, hình thành lá, ra hoa, đồng thời những hạt giống được ươm từ mùa trước cũng nảy mầm, mở đầu vụ trồng mới.

Từ tháng 3 đến tháng 5, cây bước vào giai đoạn hình thành hạt, chùm quả non dần lớn lên trên những cành mảnh mai giữa nền rừng râm mát. Đến khoảng tháng 7, hạt bắt đầu chín và được người trồng thu hái kéo dài đến tháng 10, trước khi cây quay trở lại chu kỳ ngủ đông để chuẩn bị cho mùa sinh trưởng tiếp theo. Chu trình khép kín ấy lặp đi lặp lại qua nhiều năm, tạo nên giá trị dược tính đặc biệt cũng như giá trị kinh tế cao cho cây sâm Ngọc Linh.

Với người trồng sâm ở Măng Ri, giai đoạn sâm thức giấc cũng là lúc công việc bước vào thời điểm căng thẳng nhất. Anh A Đức, trú thôn Đắk Viên, cho biết từ khi sâm bắt đầu nhú mầm, bà con gần như “ăn ngủ cùng rừng”, thay phiên nhau lên vườn để kiểm tra từng luống sâm. Cây mới bật lên khỏi mặt đất, cuống và lá còn non mềm, chỉ cần một cơn mưa lớn, cành cây gãy rơi trúng hoặc gió mạnh quật qua cũng có thể làm gãy cuống, dập lá. “Một năm cây chỉ phát triển được một lá, nếu gãy thì không thể mọc lại, nên tụi tôi phải canh giữ liên tục, che chắn cẩn thận lắm”, anh nói.

Để bảo vệ vườn sâm trong giai đoạn nhạy cảm này, các hộ trồng tăng cường gia cố mái che, sử dụng hệ thống cọc và lưới, lá cây để điều tiết ánh sáng và hạn chế tác động trực tiếp của mưa gió. Các lối đi trong vườn được dọn dẹp, sắp xếp lại để việc di chuyển không làm ảnh hưởng đến những mầm non vừa nhú. Khi sâm đậu quả, từng chùm hạt còn được bọc lại để tránh côn trùng và sâu bệnh tấn công, giúp tăng tỷ lệ hạt giống khỏe mạnh cho vụ ươm tiếp theo.

Vất vả là vậy, nhưng theo người trồng sâm, chỉ cần nhìn thấy từng hàng sâm non lớn lên đều đặn, lá xanh dày hơn qua từng mùa, mọi công sức bỏ ra đều trở nên xứng đáng. Mỗi luống sâm khỏe mạnh không chỉ hứa hẹn mang lại nguồn thu ổn định cho gia đình mà còn góp phần giữ rừng, giữ đất. Bởi để cây sâm phát triển, rừng phải được bảo vệ nguyên vẹn, không thể chặt phá, không thể đốt nương làm rẫy như trước.

Nhờ cây sâm Ngọc Linh, nhiều hộ đồng bào Xơ Đăng đã dần thay đổi tập quán canh tác, gắn bó hơn với rừng, với quê hương. Những vạt rừng già được khoanh nuôi, bảo vệ nghiêm ngặt, trở thành “ngân hàng xanh” của cộng đồng. Mỗi mùa sâm thức giấc, không khí ở Măng Ri lại rộn ràng hơn, khi người dân, doanh nghiệp và chính quyền cùng kỳ vọng vào một vụ sâm mới, nơi “báu vật đại ngàn” tiếp tục mang lại sinh kế và hy vọng cho vùng cao Ngọc Linh.