Làng đệm bàng Phò Trạch: Nơi người Huế đan cỏ thành tiền

Huế – Cách trung tâm TP Huế chừng 50km về phía Bắc, làng Phò Trạch (phường Phong Dinh) nhiều đời nay nổi tiếng với nghề đan đệm và đồ thủ công mỹ nghệ từ cỏ bàng, một làng nghề được xem là “độc nhất vô nhị” với tuổi đời hơn 500 năm. Giữa vùng đất Thuận Hóa xưa, làng nghề này gắn với dấu ấn di dân mở cõi từ giữa thế kỷ XV, khi cư dân vừa khai hoang lập ấp, vừa tận dụng những gì thiên nhiên ban tặng để mưu sinh.

Cỏ bàng, còn gọi là cói bàng, tên khoa học Lepironia articulate, vốn là loài cây mọc hoang ở các vùng đầm lầy, thân thẳng đứng, cao khoảng một mét, trước kia chỉ được coi là thứ cỏ dại ven đầm. Qua bàn tay khéo léo của người Phò Trạch, thứ cỏ tưởng như vô giá trị ấy trở thành nguyên liệu chính để “biến cỏ thành tiền”, tạo dựng nên một làng nghề thủ công mỹ nghệ bền bỉ tồn tại qua nhiều thế kỷ.

Tận dụng các đầm nước rộng lớn vùng hạ du sông Ô Lâu với thổ nhưỡng thích hợp, người dân chủ động trồng, chăm sóc rồi thu hoạch cỏ bàng mỗi năm một vụ. Từ khoảng tháng 2 đến tháng 3 âm lịch, cả làng lại rộn ràng ra đồng, cắt cỏ, gánh về phơi đầy sân, bờ rào, hiên nhà, chờ nắng hong khô để chuẩn bị cho vụ đan mới.

Theo nghệ nhân Nguyễn Văn Từ, 75 tuổi, người gắn bó với nghề từ thuở nhỏ, để làm ra một sản phẩm hoàn chỉnh, trước hết phải cắt cỏ bàng ngoài ruộng, mang về phơi nắng từ ba đến năm ngày cho thật khô. Sau đó, cỏ được phân loại to nhỏ, bó thành từng lọn rồi đưa lên gác bếp cất giữ, hong khói để chống ẩm, dùng dần quanh năm. Công đoạn vất vả nhất là “đạp bàng” cho sợi dẹp và mềm, vừa dùng chân, vừa dùng tay miết sao cho cỏ không gãy nhưng đủ độ dẻo để lên khung, tạo dáng sản phẩm.

Nghệ nhân cao tuổi ở Phò Trạch vẫn xem nghề đệm bàng là di sản gia truyền. Ông Nguyễn Văn Từ cho biết gần như không ai trong làng phải “tầm sư học đạo” nơi khác, nghề được truyền từ cha mẹ, ông bà bằng những buổi ngồi bên khung đan, nhìn và làm theo cho đến khi tay quen sợi cỏ. Với ông và nhiều người khác, việc giữ nghề không chỉ là kế sinh nhai mà còn là giữ “tâm huyết 500 năm của cha ông”, gìn giữ danh tiếng đệm bàng Phò Trạch trên đất Huế hôm nay.

Không chỉ lớp nghệ nhân lớn tuổi, nhiều phụ nữ trung niên và người cao tuổi trong làng vẫn miệt mài bên chồng cỏ bàng như một cách dùng thời gian nhàn rỗi có ích. Bà Nguyễn Thị Liên, 60 tuổi, cho hay thu nhập từ nghề không cao nhưng đều đặn, đủ để “có đồng ra đồng vào”, lại giúp người già giữ niềm vui lao động, không bị tách khỏi nhịp sống làng xóm.

Kỹ thuật đan cỏ bàng tuy nhìn qua đơn giản nhưng đòi hỏi sự tỉ mỉ và kiên nhẫn cao. Người thợ phải chọn những sợi đã được đạp mềm, xếp khoảng 20-30 sợi song song cùng một hướng, rồi quay lại đan vuông góc với lớp sợi đã sắp trước, cứ hai sợi đè lên hai sợi, đều tay và khít mũi. Tùy mẫu mã, họ có thể điểm thêm hoa văn, chữ hoặc họa tiết nhỏ, vừa để tăng tính thẩm mỹ, vừa tạo dấu ấn riêng cho sản phẩm. Khi tấm đan đạt đến độ dài và kích cỡ mong muốn, người thợ bắt đầu vặn, nẹp, viền để cố định, tránh bung sợi trong quá trình sử dụng.

Dù mất rất nhiều thời gian để hoàn thiện một chiếc đệm hay món đồ mỹ nghệ, giá sản phẩm từ cỏ bàng vẫn khá rẻ so với công sức bỏ ra. Người Phò Trạch đối mặt không ít khó khăn: đầu ra bấp bênh, cạnh tranh trực tiếp với hàng hóa sản xuất bằng máy, nguyên liệu nhân tạo, hàng nhựa giá rẻ tràn ngập thị trường. Thế nhưng họ vẫn bền bỉ bám nghề, xem mỗi tấm đệm, mỗi chiếc túi hay chiếc nón là cách gửi gắm tình yêu quê hương, niềm tự hào về làng nghề truyền thống.

Nếu trước đây, cỏ bàng chủ yếu dùng để đan chiếu, đan đệm phục vụ sinh hoạt trong gia đình, thì nay sản phẩm của làng nghề đã đa dạng hơn rất nhiều. Người dân Phò Trạch liên tục cải tiến mẫu mã, ngoài đệm bàng truyền thống còn làm mũ, nón, hộp đựng giấy, chụp đèn ngủ, túi xách, khay, móc khóa, thảm trang trí và nhiều vật dụng decor nội thất. Nhờ màu sắc tự nhiên đẹp mắt, độ bền chắc, đặc biệt là tính thân thiện với môi trường, sản phẩm từ cỏ bàng ngày càng được thị trường ưa chuộng, mở ra cơ hội mới để làng nghề giữ vững thu nhập và tiếp tục sống cùng nhịp phát triển hiện đại.