Thành phố Kiruna trả giá cho “cơn khát” khoáng sản của châu Âu

Thụy Điển – Thành phố Kiruna ở vùng cực Bắc Thụy Điển đang phải tái lập gần như từ đầu, không phải vì chiến tranh hay thiên tai, mà vì sức ép ngày càng lớn từ những mỏ quặng nằm dưới chân mình. Đằng sau câu chuyện di dời đô thị hiếm có này là bài toán nan giải: châu Âu theo đuổi chuyển đổi xanh đến đâu, cộng đồng địa phương phải hi sinh đến đó.​

Kiruna – thành phố sống trên mỏ quặng

Kiruna được hình thành cách đây khoảng 125 năm để phục vụ hoạt động khai thác quặng sắt cho công ty nhà nước LKAB, đồng thời trở thành một trung tâm nghiên cứu vũ trụ quan trọng của châu Âu. Thành phố nhỏ này không ồn ào trên bản đồ thế giới, nhưng lại là nơi đặt mỏ quặng sắt ngầm lớn nhất toàn cầu, cung cấp tới 80% sản lượng quặng sắt khai thác trong Liên minh châu Âu.​

Những năm gần đây, Kiruna càng trở nên chiến lược khi LKAB phát hiện tại đây một trong những mỏ đất hiếm lớn nhất châu Âu, nhóm tài nguyên then chốt cho ngành xe điện, pin và công nghệ năng lượng sạch. Càng trở nên quan trọng với chuỗi cung ứng xanh của lục địa già, thành phố này càng bị ràng buộc chặt hơn vào số phận của ngành khai khoáng – đến mức phải hy sinh chính không gian sống của mình.​

Khi đô thị phải nhường chỗ cho đường hầm

Hoạt động mở rộng mỏ quặng sắt ngầm dưới Kiruna dẫn tới hiện tượng sụt lún đất, khiến khu dân cư hiện hữu không còn bảo đảm an toàn trong dài hạn. Để tránh nguy cơ thành phố bị “nuốt chửng”, chính quyền và doanh nghiệp buộc phải triển khai một kế hoạch tái định cư quy mô lớn, đưa toàn bộ trung tâm đô thị đến vị trí mới cách khoảng 3 km về phía Đông.​

Dự án di dời được khởi xướng từ năm 2004, nhưng chỉ thực sự thu hút sự chú ý của dư luận quốc tế trong năm 2025, khi nhà thờ gỗ Kiruna Kyrka 113 năm tuổi được di chuyển nguyên khối đến địa điểm mới trong hai ngày. Hình ảnh công trình nặng hàng trăm tấn “lên đường” tránh các vết nứt ngầm đã trở thành biểu tượng cho một kiểu đô thị phải nhường bước trước lòng đất và nhu cầu khoáng sản của cả lục địa.​

Cân bằng giữa di sản và lợi ích kinh tế

Kiruna không chỉ là tổ hợp nhà cửa, đường sá và cơ sở nghiên cứu; đó còn là nơi lưu giữ ký ức của nhiều thế hệ cư dân bản địa. Việc di dời hàng nghìn người dân, hàng nghìn ngôi nhà và các công trình mang tính biểu tượng đặt ra câu hỏi: những giá trị nào có thể di chuyển được, và những gì sẽ vĩnh viễn mất đi.​

Chính quyền địa phương và LKAB cố gắng giữ lại một phần ký ức bằng việc di dời một số công trình lịch sử, trong đó có nhà thờ Kiruna Kyrka, thay vì phá bỏ và xây mới. Tuy vậy, nhiều người vẫn lo ngại rằng một khi cấu trúc không gian, ánh sáng, khí hậu và nhịp sống thay đổi, thành phố mới sẽ không thể tái tạo đầy đủ “hồn cốt” mà Kiruna cũ tích lũy qua hơn một thế kỷ.​

Áp lực từ chiến lược nguyên liệu của châu Âu

Mỏ đất hiếm ở Kiruna đã được Liên minh châu Âu xếp vào nhóm “nguồn cung chiến lược” theo Đạo luật Nguyên liệu thô thiết yếu, trong bối cảnh khối này đặt mục tiêu đến năm 2030 phải tự chủ khoảng 40% nhu cầu nguyên liệu quan trọng bằng sản xuất nội khối. Điều đó đồng nghĩa, các mỏ ở Kiruna không chỉ là câu chuyện nội bộ của Thụy Điển, mà là mắt xích an ninh kinh tế – công nghiệp của toàn châu Âu.​

Chủ tịch Hội đồng thành phố Mats Taaveniku mô tả việc di dời là “dự án khổng lồ” và nhấn mạnh thành công của nó phụ thuộc rất lớn vào hỗ trợ tài chính, chính trị từ chính phủ Thụy Điển và các thể chế châu Âu. Ở một mức độ nào đó, Kiruna đang gánh trên vai chi phí xã hội trực tiếp cho tham vọng chuyển đổi xanh và tự chủ nguyên liệu của cả một liên minh.​

Cộng đồng bản địa trong thế khó

Không phải người dân Kiruna nào cũng đón nhận kế hoạch di dời với tâm thế tích cực. Nhiều gia đình phải rời bỏ những ngôi nhà đã gắn bó qua hai, ba thế hệ, rời xa các không gian quen thuộc nơi ký ức tuổi thơ, lễ nghi và sinh hoạt cộng đồng được tích tụ.​

Tuy vậy, phần lớn cư dân ý thức rõ thành phố “được xây dựng trên khoáng sản” và sớm muộn cũng phải đối diện với lựa chọn rời đi hoặc sống cùng rủi ro sụt lún. Sự chấp nhận này mang màu sắc thực dụng: hoặc di chuyển theo một kế hoạch có bồi thường và hạ tầng mới, hoặc chờ đợi một tương lai bất định khi hoạt động khai thác cứ mở rộng dần dưới chân mình.​

Thích ứng với khí hậu khắc nghiệt hơn

Nếu chỉ nhìn trên bản đồ, việc di dời vài km có thể không đáng kể, nhưng tại một “thành phố mùa đông” như Kiruna, dịch chuyển vị trí đô thị cũng là thay đổi đáng kể về vi khí hậu. Nghiên cứu của Đại học Gothenburg cho thấy khu trung tâm mới được quy hoạch theo dạng lưới ô vuông, nằm ở vùng dễ tích tụ không khí lạnh, với nhiều tòa nhà cao tầng và đường phố hẹp khiến ánh nắng thấp mùa đông khó chạm tới mặt đất.​

Trong bối cảnh mùa đông kéo dài, nhiệt độ có thể giảm xuống mức âm 25 hay âm 35 độ C, sự khác biệt vài độ cũng đủ để làm thay đổi cảm nhận của cư dân về mức độ khắc nghiệt của thời tiết. Khi thành phố mới lạnh hơn tới 10 độ C so với vị trí cũ vào một số thời điểm, bài toán thiết kế đô thị không chỉ là kiến trúc và giao thông, mà còn là sức khỏe tinh thần, thể chất của cộng đồng trong dài hạn.​

Người Sami và bài toán phát triển bền vững

Câu chuyện Kiruna không thể tách rời quyền lợi của người Sami – cộng đồng bản địa ở vùng Bắc Cực, vốn gắn bó với hoạt động chăn nuôi tuần lộc và các thực hành văn hóa truyền thống. Việc mở rộng khai thác quặng và di dời đô thị tiềm ẩn nguy cơ làm đứt gãy những tuyến di chuyển của đàn tuần lộc, đồng thời tạo áp lực mới lên không gian sinh tồn văn hóa của người Sami.​

Những lo ngại về tác động của dự án đối với sinh kế và bản sắc bản địa làm dày thêm tranh luận: đâu là giới hạn chấp nhận được của “phát triển bền vững” khi quyền lợi của cộng đồng thiểu số va chạm với lợi ích kinh tế – chiến lược của cả khu vực. Kiruna, trong mắt nhiều nhà nghiên cứu, đang trở thành một “ca thử nghiệm” cho khả năng dung hòa giữa chuyển đổi xanh, an ninh nguyên liệu và công bằng xã hội.​

Chi phí khổng lồ cho một cuộc di dời lịch sử

Việc tái định cư Kiruna đòi hỏi nguồn lực tài chính khổng lồ. LKAB – đơn vị chịu trách nhiệm chính – ước tính chi phí bồi thường cho người dân và di dời tài sản, công trình trong khoảng 10 năm tới lên tới 22,5 tỉ kronor Thụy Điển, tương đương khoảng 2,4 tỉ USD.​

Con số này chưa tính đến chi phí gián tiếp khi phải xây dựng lại hạ tầng, các thiết chế công cộng, dịch vụ, cũng như những tổn thất khó đo đếm về tâm lý, xã hội và văn hóa. Trong khi đó, thành phố còn phụ thuộc vào cam kết hỗ trợ bổ sung từ chính phủ trung ương, bởi ngân sách địa phương khó có thể tự cân đối cho một kế hoạch kéo dài nhiều thập kỷ.​

Những câu hỏi cho tương lai đô thị vùng tài nguyên

Kiruna là một trường hợp đặc biệt, nhưng không phải đơn lẻ trong bối cảnh thế giới gia tăng khai thác các nguồn tài nguyên phục vụ chuyển đổi năng lượng và công nghệ. Câu chuyện một thành phố phải dời đi vì mỏ quặng nhắc nhở rằng “giá” của chuyển đổi xanh không chỉ nằm trên bảng số liệu phát thải, mà còn in dấu trên đời sống cụ thể của những cộng đồng đứng ngay trên vùng tài nguyên chiến lược.​

Trong nhiều năm tới, kinh nghiệm từ Kiruna sẽ là tham chiếu quan trọng cho các quốc gia, địa phương có trữ lượng khoáng sản lớn, nhất là đất hiếm và khoáng sản quan trọng. Câu hỏi đặt ra không chỉ là khai thác bao nhiêu, mà là tổ chức không gian sống, bảo tồn di sản và chia sẻ lợi ích thế nào để những “thành phố trên mỏ quặng” không trở thành bên thua thiệt trong cuộc đua nguyên liệu của thế giới.