Henrietta Lacks: Cuộc đời ngắn ngủi, di sản bất tử

Hoa Kỳ – Henrietta Lacks sinh ngày 1-8-1920 trong một gia đình nông dân nghèo ở bang Virginia (Mỹ), lớn lên giữa những cánh đồng thuốc lá với tuổi thơ gắn liền phân biệt chủng tộc và thiếu thốn đủ bề. Năm 1951, sau khi lập gia đình và chuyển đến sống ở Baltimore, bà bắt đầu thấy những cơn đau dữ dội và chảy máu bất thường ở vùng âm đạo nhưng vì bận mưu sinh nên nhiều lần chần chừ không đi khám. Đến tháng 2-1951, khi cơn đau trở nên không thể chịu đựng, bà mới vào Bệnh viện Johns Hopkins – một trong số ít cơ sở thời đó tiếp nhận bệnh nhân da màu – và được chẩn đoán mắc ung thư cổ tử cung giai đoạn tiến triển.​

Trong quá trình điều trị, các bác sĩ đã sinh thiết khối u của Henrietta để phân tích, đồng thời âm thầm lấy thêm một mẫu nhỏ tế bào chuyển cho phòng thí nghiệm nuôi cấy mà không hề thông báo hay xin phép bà. Đó là thực hành khá phổ biến trong bối cảnh y học thập niên 1950, khi khái niệm quyền riêng tư sinh học và đồng thuận tham gia nghiên cứu của bệnh nhân chưa được coi trọng. Thời điểm đó, nhiều nhóm khoa học trên thế giới đang miệt mài tìm cách nuôi tế bào người trong môi trường nhân tạo nhưng đa số chúng chỉ sống được vài ngày rồi chết, khiến các thí nghiệm luôn dang dở.​​

Chỉ ít tháng sau khi tế bào HeLa ra đời, sức khỏe của Henrietta Lacks suy sụp nhanh chóng. Tế bào ung thư đã lan khắp cơ thể khiến bà chịu những cơn đau kéo dài, phải nằm viện liên tục và xa dần các con nhỏ. Ngày 4-10-1951, ở tuổi 31, Henrietta trút hơi thở cuối cùng mà không hề hay biết một phần cơ thể mình vẫn đang âm thầm nhân lên ở các tủ ấm phòng thí nghiệm. Gia đình bà tổ chức một đám tang giản dị tại quê nhà, rồi cuộc sống khốn khó nhanh chóng cuốn họ đi, không ai ngờ cái tên Henrietta Lacks sau này sẽ xuất hiện trong vô số giáo trình y khoa.​

Trong khi đó, dòng tế bào HeLa bắt đầu lan tỏa khắp cộng đồng khoa học. Nhờ khả năng nhân lên “bất tử”, HeLa được gửi đi hàng trăm phòng thí nghiệm trên thế giới, trở thành “chuẩn vàng” cho các thí nghiệm về ung thư, virus, độc tính thuốc hay di truyền học. Người ta ước tính đến nay đã có hơn 50 triệu tấn tế bào HeLa được nuôi cấy phục vụ nghiên cứu, đóng góp cho hàng chục nghìn công trình khoa học từ vắc xin đến điều trị ung thư. Nhiều bước ngoặt trong y học hiện đại như phát triển vắc xin bại liệt, nghiên cứu virus HPV hay các phương pháp hóa trị mới đều in dấu tế bào HeLa, dù tên của người phụ nữ đứng sau chúng lúc ấy vẫn là một bí mật.​

Trong nhiều năm, thân phận thật của Henrietta Lacks không được công khai, các tài liệu chỉ nhắc đến dòng tế bào HeLa như một nguồn vật liệu sinh học lý tưởng. Tới khi thông tin bị rò rỉ và giới truyền thông lần theo dấu vết gia đình, con cháu bà mới bàng hoàng nhận ra tế bào của mẹ, của bà mình đã bị khai thác rộng rãi mà không ai trong nhà được hỏi ý kiến hay nhận bất kỳ lợi ích nào. Họ sống chật vật, ít người được tiếp cận dịch vụ y tế đầy đủ, trong khi các công ty dược và phòng thí nghiệm lại thu lợi từ chính di sản sinh học của Henrietta.​

Câu chuyện ấy dần trở thành biểu tượng cho những bất công lịch sử trong nghiên cứu y sinh, nhất là với cộng đồng người da màu. Các nhà đạo đức học nhấn mạnh việc sử dụng mô, tế bào của bệnh nhân mà không có sự đồng thuận là vi phạm quyền con người.​

Những năm gần đây, gia đình Lacks bắt đầu nhận được sự công nhận công khai hơn cho đóng góp của Henrietta. Tên bà được đặt cho các tòa nhà, học bổng, giải thưởng, và di sản của bà xuất hiện trong sách, phim, chương trình giáo dục y khoa như một lời nhắc nhở về đạo đức nghiên cứu. Ngày 3-3 vừa qua, gia đình Henrietta tiếp tục đạt một thỏa thuận dàn xếp với hãng dược phẩm Thụy Sĩ Novartis trong vụ kiện liên quan đến việc khai thác thương mại dòng tế bào HeLa, dù giá trị cụ thể không được tiết lộ. Thỏa thuận này được xem là một bước nữa trên hành trình tìm kiếm công bằng cho người phụ nữ đã qua đời hơn 70 năm nhưng tế bào vẫn đang cứu sống hàng triệu người trên khắp thế giới.​

​