Thụy Điển và câu chuyện “nhập khẩu rác”

Thụy Điển – Thời gian gần đây, nhiều tài khoản trên Facebook, X, Threads, Instagram hay Bluesky chia sẻ thông tin cho rằng Thụy Điển đang thiếu rác để đốt nên phải nhập khẩu rác từ nước ngoài nhằm duy trì hoạt động các nhà máy điện – nhiệt. Thậm chí, một số bài viết còn mô tả đây là “nạn khan hiếm rác” do hệ thống tái chế quá hiệu quả, buộc Thụy Điển phải tìm đến rác từ Anh, Ireland, Na Uy và một số nước châu Âu khác để vừa có nguyên liệu sản xuất năng lượng, vừa thu phí xử lý rác cho đối tác.​

Thực tế, theo báo cáo công bố ngày 22-12 của tổ chức kiểm chứng Snopes, việc Thụy Điển nhập khẩu một lượng rác đáng kể từ các quốc gia khác là có thật, nhưng kết luận rằng nước này phụ thuộc vào rác nhập khẩu để bảo đảm an ninh năng lượng là thiếu cơ sở. Các nhà máy nhiệt – điện kết hợp (vừa phát điện, vừa cung cấp nhiệt sưởi) của Thụy Điển sử dụng rác như một trong nhiều nguồn nhiên liệu, song tỷ trọng năng lượng từ rác chỉ là một phần trong tổng cơ cấu gồm thủy điện, hạt nhân, gió và các nguồn tái tạo khác.​

Việc nhập khẩu rác của Thụy Điển gắn với mô hình kinh tế – môi trường mà quốc gia Bắc Âu này theo đuổi hơn hai thập niên: giảm tối đa chôn lấp, tăng tái chế, phần rác khó tái chế được đốt để thu hồi năng lượng. Tỷ lệ chôn lấp rác sinh hoạt dưới ngưỡng 1% là kết quả của hệ thống phân loại tại nguồn, mạng lưới thu gom – tái chế vận hành hiệu quả cùng chính sách thuế, phí hướng tới “người gây ô nhiễm phải trả tiền”.​

Trong bối cảnh nhiều nước châu Âu vẫn đối mặt áp lực xử lý rác do thiếu cơ sở hạ tầng hoặc chi phí cao, Thụy Điển cung cấp dịch vụ tiếp nhận và đốt rác cho đối tác, đổi lại được trả phí xử lý. Với các quốc gia xuất khẩu rác, chi phí này đôi khi thấp hơn so với việc xây dựng, vận hành các nhà máy xử lý hiện đại trong nước, đặc biệt nếu quy mô rác không đủ lớn để tối ưu chi phí đầu tư.​

Tuy nhiên, bản thân mô hình đốt rác phát điện cũng không phải không gây tranh cãi. Các tổ chức môi trường cảnh báo nguy cơ “khóa chặt” nền kinh tế vào công nghệ đốt rác, vô hình trung duy trì dòng rác ổn định thay vì đẩy mạnh hơn nữa việc cắt giảm, tái sử dụng và tái chế. Ngay tại Thụy Điển, những tranh luận xung quanh vai trò của rác trong an ninh năng lượng cho thấy xã hội không xem đây là “giải pháp xanh hoàn hảo”, mà chỉ là một mắt xích trung gian trong quá trình chuyển đổi sang nền kinh tế tuần hoàn phát thải thấp.​

Câu chuyện Thụy Điển nhập khẩu rác vì thế cần được nhìn nhận trong bức tranh toàn diện hơn: nước này đúng là đã trở thành “điểm đến” của rác khó tái chế từ một số quốc gia, song đó là hoạt động dịch vụ xử lý rác kèm thu hồi năng lượng, không phải là biểu hiện của việc “thiếu rác để chạy nhà máy”. Việc cắt xén thông tin, chỉ nhấn vào chi tiết “nhập khẩu rác vì không đủ đốt” dễ dẫn đến hiểu lầm, làm méo mó bản chất mô hình mà Thụy Điển đang triển khai trong quá trình quản lý chất thải và chuyển dịch năng lượng.