Sinh viên 50 tuổi mất trợ cấp nhà ở: Ranh giới giữa quyền được học và nghĩa vụ tự lập

CHLB Đức – Một phán quyết mới của Tòa án Hành chính Mainz đang làm dấy lên tranh luận tại Đức về giới hạn của phúc lợi nhà nước dành cho sinh viên khi tòa quyết định một “sinh viên dài hạn” 50 tuổi không còn được nhận trợ cấp nhà ở sau 26 năm theo học đại học nhưng không có bất kỳ tấm bằng nào. Vụ việc trở thành trường hợp điển hình cho câu hỏi: đâu là điểm dừng giữa quyền được tiếp cận giáo dục và nghĩa vụ tự chủ tài chính của mỗi cá nhân trưởng thành.​

Theo hồ sơ vụ án, người đàn ông 50 tuổi đã theo học tổng cộng 26 năm tại các trường đại học, nhiều lần bắt đầu rồi bỏ dở các chương trình khác nhau và đến nay vẫn chưa hoàn thành bất kỳ khóa học cấp bằng nào. Khi nộp đơn khởi kiện vào tháng 3 năm ngoái để tiếp tục đòi trợ cấp nhà ở, ông đang ở học kỳ thứ 15 của chương trình hiện tại – con số vượt xa “thời gian học tiêu chuẩn” mà hệ thống giáo dục Đức đặt ra cho mỗi ngành.​

Các thẩm phán tại Mainz cho rằng người này không còn có thể được xem là đang học tập một cách nghiêm túc và có mục tiêu. Tòa chỉ ra rằng trong suốt nhiều năm, ông không hoàn thành đầy đủ các học phần bắt buộc, khả năng tốt nghiệp hầu như bằng không, và ngay cả khi tính thêm bốn học kỳ tạm dừng cùng ba học kỳ bị ảnh hưởng bởi đại dịch, thời gian học chính thức vẫn bị vượt quá một cách “đáng kể”.​

Từ cơ sở đó, tòa khẳng định người đàn ông không còn đủ điều kiện để tiếp tục hưởng Wohngeld – khoản trợ cấp nhà ở từ ngân sách nhà nước vốn được thiết kế nhằm hỗ trợ những người có thu nhập thấp, trong đó có một bộ phận sinh viên thực sự đang trong quá trình đào tạo có mục tiêu. Việc trước đây ông từng được nhận trợ cấp không tạo ra quyền đương nhiên kéo dài vô thời hạn, bởi điều kiện then chốt là người thụ hưởng phải chứng minh được việc học là nghiêm túc, có triển vọng hoàn thành.​

Phán quyết của tòa là chung thẩm, đồng nghĩa với việc sinh viên 50 tuổi không còn con đường pháp lý nào để tiếp tục yêu cầu ngân sách chi trả tiền nhà cho mình dưới danh nghĩa phúc lợi cho sinh viên. Vụ việc ngay lập tức gợi ra những tranh luận sâu hơn về ranh giới giữa “tự do học thuật” – quyền được học lâu, học lại, đổi ngành – và trách nhiệm không lạm dụng các chương trình hỗ trợ vốn được xây dựng để bảo vệ những nhóm yếu thế thực sự.​

Từ góc nhìn quản lý, bản án ở Mainz là lời nhắc nhở rằng mọi hệ thống phúc lợi, dù nhân văn đến đâu, cũng cần những tiêu chí rõ ràng để ngăn chặn việc sử dụng kéo dài mà không mang lại hiệu quả xã hội tương xứng. Một người trưởng thành ở tuổi 50, sau hơn hai thập kỷ trên giảng đường nhưng không hoàn thành nổi một tấm bằng, khó có thể tiếp tục được coi là “đối tượng ưu tiên” của trợ cấp nhà ở khi nguồn lực công phải chia sẻ cho sinh viên trẻ, gia đình thu nhập thấp và các nhóm dễ tổn thương khác.​

Tuy vậy, vụ việc cũng đặt ra câu hỏi ngược: liệu hệ thống giáo dục và tư vấn nghề nghiệp đã can thiệp đủ sớm để định hướng lại cho những trường hợp “sa lầy” trong đời sống sinh viên, hay chỉ âm thầm để họ trượt dài trong tình trạng kéo dài vô nghĩa. 26 năm quay vòng giữa các chương trình rồi bỏ dở cho thấy không chỉ là sự lựa chọn cá nhân, mà còn là khoảng trống trong cơ chế buộc người học phải đối diện với câu hỏi: học để làm gì, trong thời gian bao lâu, và với trách nhiệm tự lập tài chính ra sao.​

Trong bối cảnh Đức đang đối mặt với thiếu hụt nhân lực có tay nghề và áp lực ngân sách gia tăng, phán quyết này có thể được hiểu như một tín hiệu chính trị – pháp lý: phúc lợi cho giáo dục không đồng nghĩa với việc tài trợ không giới hạn cho những lộ trình cá nhân không có triển vọng rõ ràng. Nhà nước vẫn bảo vệ quyền tiếp cận đại học, nhưng quyền đó đi kèm yêu cầu về mức độ nghiêm túc, tiến bộ và trách nhiệm của người được hưởng.​

Câu chuyện “sinh viên 50 tuổi mất trợ cấp nhà ở” vì thế không chỉ là một bản tin pháp lý địa phương ở Mainz. Nó là lời nhắc cho cả xã hội Đức – và rộng hơn là những hệ thống phúc lợi hào phóng – rằng cần liên tục rà soát để cân bằng giữa lòng bao dung và sự công bằng, giữa cơ hội thứ hai cho người học với nghĩa vụ không biến phúc lợi thành “tấm vé” kéo dài vô hạn cho một cuộc sống lơ lửng ngoài cả thị trường lao động lẫn con đường học tập đúng nghĩa.​