Làn sóng biểu tình trước dự án “siêu đại sứ quán” Trung Quốc ở London​

Dự án xây dựng khu “siêu đại sứ quán” của Trung Quốc tại London, đặt trên nền khu Royal Mint cũ gần Cầu Tháp, đang trở thành một bài trắc nghiệm chính trị và an ninh hiếm có đối với nước Anh trong bối cảnh quan hệ với Bắc Kinh đã phức tạp hơn rất nhiều so với cách đây một thập niên. Với diện tích khoảng 20.000m² và hệ thống hơn 200 phòng ngầm, nếu được phê duyệt, đây sẽ là cơ sở ngoại giao lớn nhất của Trung Quốc tại châu Âu, đồng thời là biểu tượng gây tranh cãi về mức độ hiện diện của Bắc Kinh ở trung tâm tài chính hàng đầu thế giới.​

Chiều 17-1, hàng trăm người dân đã tụ tập gần khu đất Royal Mint để phản đối kế hoạch này, cho thấy dự án vốn mang màu sắc ngoại giao đang dần biến thành một vấn đề chính trị nội bộ và câu chuyện về niềm tin an ninh quốc gia. Không khí biểu tình ở London không ồn ào, nhưng những khẩu hiệu phản đối “siêu đại sứ quán” phản ánh rõ sự mệt mỏi và cảnh giác ngày càng tăng của một bộ phận công chúng Anh với các hoạt động của Trung Quốc trên lãnh thổ nước mình.​

Điểm đáng chú ý là sự hiện diện của bà Kemi Badenoch, lãnh đạo Đảng Bảo thủ đối lập, tại cuộc tuần hành. Thay vì chỉ trích thuần túy về quy hoạch đô thị, bà chọn cách nhấn mạnh tới yếu tố an ninh và dân chủ, cáo buộc Trung Quốc “quấy rối và trừng phạt” các nghị sĩ Anh, đồng thời kêu gọi chính phủ Công đảng bác bỏ dự án. Trong bối cảnh Đảng Bảo thủ đang cố gắng định vị lại mình sau thất bại bầu cử, việc sử dụng hồ sơ Trung Quốc như một mặt trận đối lập mới cho thấy an ninh đối ngoại đã trở thành vũ khí tranh luận chính trị nội địa.​

Về phía những người phản đối, lo ngại tập trung vào hai trục chính: vị trí và quy mô. Khu phức hợp được dự kiến đặt gần trung tâm tài chính của London và không xa các tuyến cáp dữ liệu quan trọng, khiến nỗi sợ về khả năng do thám, thu thập thông tin và tác động đến hạ tầng chiến lược càng lan rộng. Hơn 200 phòng ngầm dưới lòng đất – dù mục đích công khai là phục vụ hoạt động ngoại giao và hậu cần – trong mắt nhiều cư dân lại gợi liên tưởng tới một “pháo đài” với những chức năng khó kiểm chứng.​

Tuy vậy, bức tranh không chỉ có các gam màu hoài nghi. Một số chuyên gia an ninh Anh cho rằng nguy cơ gián điệp – nếu có – không phụ thuộc riêng vào một tòa nhà, mà nằm ở cách thức giám sát, kiểm soát và đặt ra các rào chắn pháp lý của London. Từ góc độ quản lý, việc tập trung bảy cơ quan ngoại giao hiện rải rác của Trung Quốc tại London vào một khu phức hợp duy nhất còn có thể giúp cơ quan chức năng theo dõi hệ thống hơn, thay vì phải chia mỏng nguồn lực cho nhiều điểm khác nhau.​

Đối diện với tất cả những tính toán này là Thủ tướng Keir Starmer, người buộc phải đưa ra quyết định muộn nhất vào ngày 20-1 sau bảy năm dự án liên tục bị trì hoãn bởi các thủ tục pháp lý và phản ứng dư luận. Không chỉ là câu chuyện “đồng ý hay bác bỏ” một công trình ngoại giao, lựa chọn của ông Starmer sẽ phát đi tín hiệu về ưu tiên chiến lược của Anh: coi trọng bảo vệ an ninh nội địa đến mức nào và sẵn sàng đánh đổi bao nhiêu không gian đối thoại với một trong những đối tác kinh tế lớn nhất thế giới.​

Nếu phê duyệt, London không chỉ mang lại cho Bắc Kinh một biểu tượng ngoại giao mới, mà còn mở ra cơ hội làm ấm lại kênh trao đổi cấp cao, trong đó có chuyến thăm Trung Quốc dự kiến của ông Starmer và khả năng mở rộng đại sứ quán Anh tại Bắc Kinh. Trong bối cảnh châu Âu đang phải xử lý đồng thời nhiều cuộc khủng hoảng – từ an ninh năng lượng đến xung đột ở lục địa – việc giữ được một kênh đối thoại ổn định với Trung Quốc vẫn là nhu cầu thực tế, dù điều này khiến chính phủ chịu áp lực lớn từ những nhóm cử tri hoài nghi.​

Ngược lại, nếu dự án bị chặn, chính phủ Anh sẽ nhận được sự ủng hộ đáng kể từ một phần dư luận, từ các tổ chức lo ngại về nhân quyền và từ những chính trị gia có lập trường cứng rắn với Trung Quốc. Nhưng cái giá phải trả có thể là nguy cơ quan hệ song phương rơi vào giai đoạn lạnh hơn, khiến không gian hợp tác kinh tế, tài chính và giáo dục – vốn là trụ cột trong quan hệ London – Bắc Kinh suốt nhiều năm qua – bị thu hẹp.​

Sự giằng co quanh “siêu đại sứ quán” cũng phản ánh bài toán rộng hơn của châu Âu trong thời kỳ cạnh tranh chiến lược Mỹ – Trung. Là một trung tâm tài chính toàn cầu, London không thể đứng ngoài làn sóng tái định hình chuỗi cung ứng, công nghệ và an ninh dữ liệu mà các nước phương Tây đang triển khai, nhưng đồng thời cũng khó chấp nhận tự đẩy mình ra xa một đối tác thương mại lớn như Trung Quốc.​

Trong bức tranh đó, người dân sống quanh khu Royal Mint có lẽ là những người cảm nhận rõ nhất sự xung đột lợi ích: một mặt, họ đối diện nguy cơ biến khu phố của mình thành tâm điểm căng thẳng địa chính trị; mặt khác, dự án có thể kéo theo đầu tư, cải tạo hạ tầng và thay đổi diện mạo khu vực. Cuộc biểu tình ngày 17-1, vì thế, không chỉ thể hiện thái độ với một dự án xây dựng mà còn là cách cộng đồng địa phương gửi thông điệp rằng họ cần được lắng nghe trong những quyết định tưởng chừng chỉ thuộc về các bàn đàm phán ngoại giao.​

Từ góc nhìn rộng hơn, “siêu đại sứ quán” là phép thử xem Anh có thể xây dựng một mô hình quan hệ với Trung Quốc vừa không ngây thơ, vừa không đóng sập cánh cửa hợp tác. Một quyết định cân bằng sẽ phải đi kèm những điều kiện rõ ràng về an ninh, minh bạch chức năng công trình, cũng như cơ chế giám sát đủ chặt để trấn an công chúng mà không đẩy tình hình vào thế đối đầu.​

Trong vài ngày tới, khi hạn chót đến gần, mọi ánh nhìn sẽ cùng hướng về Downing Street, nơi ông Keir Starmer buộc phải đưa ra lựa chọn cho một câu hỏi không đơn giản: đâu là giới hạn chấp nhận được của một nền dân chủ trước sự hiện diện ngày càng lớn của một cường quốc vừa là đối tác, vừa là đối thủ chiến lược. Dù quyết định ra sao, “siêu đại sứ quán” ở London đã kịp trở thành một biểu tượng mới cho những đường biên mong manh giữa an ninh, chủ quyền và lợi ích ngoại giao trong thời đại cạnh tranh cường quốc.​