Phiên tòa Mahdi ben Nacer: Khi công lý phải học cách nhìn thấy phân biệt chủng tộc​

CHLB Đức – Mahdi ben Nacer, một người đàn ông Tunisia, đến Đức với tư cách người tị nạn và sống trong một trại tị nạn hẻo lánh ở vùng Nam Rừng Đen, gần biên giới với Thụy Sĩ. Vào ngày trước lễ Giáng sinh năm 2023, sau một cuộc cãi vã với một du khách đang lưu trú tại căn nhà nghỉ mát kế bên, anh tử vong vì một phát đạn vào đầu. Người nổ súng, Patrick E., đã thừa nhận bắn Mahdi bằng một khẩu súng lục từ thời Đức Quốc xã, nhưng câu hỏi cốt lõi – liệu đó chỉ là tội giết người đơn thuần hay là một vụ giết người xuất phát từ động cơ phân biệt chủng tộc – đến nay vẫn chưa được trả lời dứt khoát.​

Trong phán quyết ban đầu vào tháng 11/2024, Tòa án khu vực Waldshut-Tiengen kết luận đây là hành vi ngộ sát, không phải tội giết người có động cơ phân biệt chủng tộc. Patrick E. bị tuyên án sáu năm mười tháng tù, mức án bị nhiều nhà quan sát đánh giá là quá nhẹ trong bối cảnh tính chất vụ việc và bối cảnh chính trị – xã hội hiện nay tại Đức. Những gì xảy ra sau phát đạn mới là chi tiết khiến dư luận kinh hoàng: thủ phạm đã chặt xác nạn nhân và tìm cách phi tang, sau đó giải thích rằng mình “quen xử lý động vật hoang dã”.​

Đối với gia đình nạn nhân, đây không chỉ là tội ác cá nhân mà là đỉnh điểm của một chuỗi trải nghiệm phân biệt đối xử. Chị gái của Mahdi gọi cái chết của anh trai mình là một vụ giết người vì động cơ phân biệt chủng tộc, và cho rằng cách đối xử với thi thể nạn nhân thể hiện sự tàn nhẫn phi nhân tính chứ không phải hành vi “lạnh lùng mang tính kỹ thuật” như lập luận được nêu ra trong quá trình xét xử. Trong mắt người thân, việc một kẻ phạm tội vừa mang tư tưởng cực hữu, vừa thực hiện hành vi chặt xác nhưng vẫn không bị coi là đặc biệt nguy hiểm là dấu hiệu cho thấy hệ thống tư pháp không thực sự hiểu hoặc chưa muốn hiểu bản chất của bạo lực mang màu sắc phân biệt chủng tộc.​

Điểm gây tranh cãi lớn là cách tòa án đánh giá bối cảnh tư tưởng của Patrick E. Trong hồ sơ vụ án, cơ quan điều tra phát hiện trên máy tính của bị cáo có hình ảnh Adolf Hitler, tài liệu ca ngợi chế độ Quốc xã, các loại tuyên truyền cực hữu, cùng những phát ngôn như “một người Đức tốt không mua hàng của người Do Thái”, và dòng chữ “Hang Sói” – tên tổng hành dinh của Hitler – trên chuồng chó của anh ta. Dù vậy, tòa án khu vực vẫn đi tới kết luận rằng trong hành vi bắn chết Mahdi “không có động cơ phân biệt chủng tộc cụ thể”, đồng thời lập luận rằng Patrick E. có thái độ phân biệt đối với “người da đen”, còn một người Tunisia da sáng như Mahdi thì “không thuộc nhóm đó”.​

Lập luận này cho thấy một vấn đề sâu xa: tư duy pháp lý đôi khi bó hẹp khái niệm phân biệt chủng tộc vào màu da và những khuôn mẫu cũ kỹ, trong khi chủ nghĩa cực hữu hiện đại nhắm vào nhiều nhóm bị coi là “ngoại lai”, “không thuộc về dân tộc đa số” – từ người Hồi giáo, người Ả Rập, người gốc Bắc Phi cho đến người tị nạn nói chung. Khi một tòa án nhìn nhận hệ tư tưởng cực hữu được chứng minh rõ ràng nhưng lại tách rời nó khỏi hành vi bạo lực cụ thể, thông điệp gửi ra xã hội là nguy hiểm: phân biệt chủng tộc có thể được coi như “bối cảnh” chứ không phải là động cơ. Điều đó không chỉ ảnh hưởng đến cảm nhận công lý của nạn nhân và cộng đồng thiểu số, mà còn làm suy yếu nỗ lực toàn xã hội trong việc nhận diện và ngăn chặn tội ác vì thù hận.​

Một điểm gây sốc khác là việc tòa không coi hành vi chặt xác là tình tiết tăng nặng. Trong phần lập luận, tòa đánh giá việc phân xác không phải là “sự xúc phạm thi thể” mà chỉ là cách xử lý thi thể “hợp lý” dưới góc nhìn “lạnh lùng” của một thợ săn chuyên nghiệp muốn phi tang. Cách lý giải này làm nổi bật một ranh giới mong manh: từ góc độ pháp lý thuần túy, tòa có thể phân biệt giữa hành vi nhằm che giấu tội phạm và hành vi sỉ nhục thi thể; nhưng từ góc nhìn đạo đức xã hội, khó có thể chấp nhận việc hạ thấp mức độ tàn bạo như vậy, nhất là khi đối tượng nạn nhân là một người tị nạn vốn đã ở vị thế yếu.​

Đó cũng là lý do chị gái Mahdi đã kháng cáo lên Tòa án Tư pháp Liên bang (BGH). Luật sư của gia đình, Carsten Gericke, nhấn mạnh rằng hệ tư tưởng cực hữu của Patrick E. không phải là chi tiết phụ mà chính là động cơ của vụ giết người. Theo ông, việc tìm thấy “một số lượng lớn” hình ảnh và tài liệu ca ngợi Hitler, tuyên truyền cực hữu và các nội dung phân biệt chủng tộc cho thấy bị cáo có một thế giới quan được định hình rõ rệt, và từ thế giới quan đó đến hành vi bạo lực đối với một người tị nạn không phải là một bước nhảy vô lý.​

Tòa án Tư pháp Liên bang đã quyết định hủy bản án của Tòa Waldshut-Tiengen vì những sai sót về mặt pháp lý và yêu cầu mở lại vụ án tại một hội đồng hình sự khác của cùng tòa cấp khu vực. Lí do pháp lý trực tiếp không nằm ở câu hỏi về phân biệt chủng tộc mà ở việc tòa cấp dưới đã đánh giá chưa đúng vấn đề “tính chất lén lút” của hành vi – cụ thể là việc Patrick E. bất ngờ vào nơi ở của Mahdi và bắn vào phần đầu nạn nhân, liệu có phải đã lợi dụng trạng thái mất cảnh giác, không có khả năng tự vệ của nạn nhân hay không. Tuy vậy, trong phiên tòa mới, cả câu hỏi về động cơ phân biệt chủng tộc lẫn cách đánh giá mức độ tàn bạo của hành vi sẽ phải được xem xét lại một cách thuyết phục hơn.​

Vụ án Mahdi ben Nacer vì thế có ý nghĩa vượt xa phạm vi một hồ sơ hình sự cá biệt. Nó đặt ra ba câu hỏi lớn cho hệ thống tư pháp: pháp luật định nghĩa và nhận diện động cơ phân biệt chủng tộc như thế nào; tòa án có trách nhiệm gì trong việc gửi đi tín hiệu rõ ràng rằng bạo lực xuất phát từ thù hận sắc tộc, tôn giáo hay nguồn gốc phải bị trừng phạt nghiêm khắc; và liệu nạn nhân thuộc các nhóm yếu thế có thể tin tưởng rằng kinh nghiệm sống của họ – những trải nghiệm về kỳ thị, bị coi thường, bị tước nhân phẩm – được tòa án lắng nghe và phản ánh đúng trong phán quyết.​

Tại Đức, cũng như nhiều quốc gia châu Âu khác, tranh luận về bạo lực cực hữu và phân biệt chủng tộc không còn là câu chuyện lý thuyết. Những vụ tấn công vào người tị nạn, người Hồi giáo, người gốc Á hay người Do Thái trong nhiều năm qua đã buộc nhà nước phải thừa nhận mức độ nguy hiểm của chủ nghĩa cực đoan cánh hữu. Trong bối cảnh ấy, mỗi phán quyết tòa án đối với các vụ án có yếu tố thù hận đều góp phần định hình chuẩn mực: hoặc củng cố niềm tin rằng quyền sống và nhân phẩm của mọi người đều được bảo vệ như nhau, hoặc làm sâu thêm cảm giác bị bỏ rơi của các nhóm thiểu số.​

Khi vụ án được xét xử lại, các thẩm phán mới phải đối diện không chỉ với hồ sơ pháp lý mà còn với trách nhiệm xã hội. Họ phải xem xét nghiêm túc hệ tư tưởng cực hữu của bị cáo, cách hắn lựa chọn mục tiêu là một người tị nạn, cách hắn nói về việc chặt xác như xử lý thú rừng – tất cả những điều này nói gì về cái nhìn của hắn đối với con người mà hắn đã giết. Từ đó mới có thể trả lời trung thực câu hỏi: đây chỉ là một vụ giết người “cá nhân”, hay là một mắt xích trong chuỗi bạo lực bắt nguồn từ chủ nghĩa phân biệt chủng tộc mà xã hội châu Âu buộc phải đối mặt.​