Hiệp định EU – Mercosur đã được ký kết: Lợi ích lớn, phép thử còn lớn hơn

Châu Âu – Hiệp định thương mại tự do giữa Liên minh châu Âu (EU) và khối Mercosur vừa được ký kết, khép lại quãng đàm phán kéo dài hơn một phần tư thế kỷ nhưng đồng thời mở ra một giai đoạn tranh luận mới về định hình trật tự thương mại và chuẩn mực phát triển bền vững. Đây không chỉ là câu chuyện giảm thuế quan, mà là phép thử về khả năng dung hòa lợi ích kinh tế, sức ép xã hội và cam kết khí hậu trong một thỏa thuận thương mại thế hệ mới.​

Một thị trường khổng lồ được mở ra

Với việc ký kết hiệp định, EU và Mercosur hình thành một trong những khu vực tự do thương mại lớn nhất thế giới, kết nối hơn 700 triệu người tiêu dùng từ châu Âu tới Nam Mỹ. Về phía châu Âu, đây được xem là bước đi chiến lược nhằm củng cố vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu, trong bối cảnh cạnh tranh thương mại gia tăng và chủ nghĩa bảo hộ trỗi dậy ở nhiều nền kinh tế lớn.​

Theo các phân tích từ Ủy ban châu Âu, nếu được phê chuẩn đầy đủ, hiệp định sẽ xóa bỏ khoảng trên 90% dòng thuế giữa hai bên trong giai đoạn chuyển tiếp, mang lại mức tiết kiệm thuế quan ước tính hơn 4 tỉ euro mỗi năm cho doanh nghiệp EU. Đổi lại, khối Mercosur – gồm Brazil, Argentina, Paraguay và Uruguay – tiếp cận sâu hơn thị trường châu Âu cho các mặt hàng nông sản chủ lực như thịt bò, gia cầm, đường, ethanol và các sản phẩm nông nghiệp khác.​

Động lực cho công nghiệp châu Âu, sức ép cho nông nghiệp

Nếu nhìn từ góc độ cơ cấu thương mại, các ngành công nghiệp châu Âu là nhóm được lợi rõ nét nhất. Những dòng thuế cao hiện nay đối với ô tô (tới 35%), máy móc, hóa chất và dược phẩm tại các nước Mercosur sẽ được cắt giảm đáng kể, mở đường cho các tập đoàn công nghiệp Đức, Pháp, Italia… tăng hiện diện tại thị trường Nam Mỹ. Đây là lý do nhiều hiệp hội công nghiệp ở châu Âu ủng hộ mạnh mẽ việc sớm đưa hiệp định vào thực thi.​

Tuy nhiên, chính sự dịch chuyển lợi ích đó lại là nguồn cơn của các làn sóng phản đối trên khắp cánh đồng châu Âu. Nông dân từ Pháp, Ireland, Ba Lan đến Áo lo ngại một lượng lớn thịt bò, gia cầm, đậu nành và đường từ Nam Mỹ – nơi chi phí sản xuất thấp hơn và tiêu chuẩn môi trường, phúc lợi động vật bị cho là lỏng lẻo hơn – sẽ tràn vào thị trường EU, kéo giá xuống và làm suy yếu mô hình nông nghiệp gia đình vốn là nền tảng của không ít vùng nông thôn.​

Tác động môi trường – điểm nóng nhất của tranh luận

Khía cạnh gây tranh luận gay gắt nhất quanh hiệp định không nằm ở con số thuế quan, mà ở tác động môi trường, đặc biệt là nguy cơ thúc đẩy nạn phá rừng Amazon. Các tổ chức môi trường châu Âu cảnh báo, việc tăng hạn ngạch xuất khẩu thịt bò, đậu nành và các sản phẩm nông nghiệp từ Mercosur có thể khuyến khích mở rộng diện tích chăn nuôi, canh tác, kéo theo mất rừng, phát thải khí nhà kính và suy giảm đa dạng sinh học.​

Nhiều chuyên gia cho rằng hiệp định, như hiện trạng, có thể mâu thuẫn với các mục tiêu khí hậu mà EU đặt ra trong Thỏa thuận Xanh châu Âu và các cam kết tại Thỏa thuận Paris. Lập luận của họ là: cùng lúc nói tới trung hòa carbon, nhưng lại thúc đẩy một mô hình thương mại gia tăng vận chuyển hàng hóa đường dài, mở rộng chăn nuôi công nghiệp và sử dụng thuốc bảo vệ thực vật mà EU đang dần siết chặt trong nội khối.​

EU khẳng định trong các tuyên bố chính thức rằng hiệp định đi kèm những điều khoản về phát triển bền vững, cam kết không thụt lùi chuẩn môi trường và lao động, cùng các cơ chế đối thoại, giám sát. Tuy vậy, giới hoạt động môi trường đánh giá những ràng buộc này còn thiếu tính cưỡng chế, khó ngăn chặn xu hướng “xói mòn chuẩn mực” khi doanh nghiệp hai bên chạy đua giảm chi phí.​

Tính toán địa chính trị và cạnh tranh tiêu chuẩn

Đằng sau các con số thương mại là một toan tính địa chính trị rõ rệt. Đối với EU, việc chốt được hiệp định với Mercosur giúp giảm phụ thuộc vào một số thị trường truyền thống, đồng thời giữ ảnh hưởng tại Nam Mỹ trong bối cảnh Trung Quốc gia tăng đầu tư và thương mại tại khu vực này. Với Mercosur, việc gắn kết sâu hơn với EU được kỳ vọng tạo thế cân bằng trong quan hệ với Bắc Kinh và Washington, đồng thời phát đi tín hiệu cải cách, mở cửa với các nhà đầu tư quốc tế.​

Từ góc độ “cuộc chiến tiêu chuẩn”, hiệp định này là sự thử nghiệm về khả năng xuất khẩu bộ chuẩn mực châu Âu – từ an toàn thực phẩm, bảo vệ dữ liệu tới môi trường – sang một khu vực sản xuất và xuất khẩu nông sản lớn hàng đầu thế giới. Nếu thành công, EU có thể củng cố vai trò “cường quốc quy chuẩn” toàn cầu; nếu thất bại, hiệp định có thể trở thành ví dụ điển hình cho việc kinh tế lấn át các cam kết khí hậu trong chính sách đối ngoại của khối.​

Quy trình phê chuẩn đầy rủi ro

Việc ký kết mới chỉ là bước khởi đầu, bởi để toàn bộ thỏa thuận có hiệu lực, hiệp định cần được Nghị viện châu Âu thông qua và nhiều nghị viện quốc gia thành viên phê chuẩn. Ngay trong nội bộ EU, một số nước như Pháp, Áo, Ireland, Hungary và Ba Lan đã công khai bày tỏ hoài nghi hoặc phản đối, chủ yếu xoay quanh vấn đề nông nghiệp và môi trường.​

Do đó, có khả năng hiệp định sẽ được “tách lớp”, một phần thương mại tạm thời áp dụng trước, trong khi các nội dung chính trị và hợp tác rộng hơn tiếp tục chờ quy trình phê chuẩn đầy đủ. Kịch bản này giúp doanh nghiệp hai bên sớm tận dụng lợi ích giảm thuế, nhưng cũng làm gia tăng cảm giác bất định về tương lai của toàn bộ khuôn khổ quan hệ EU – Mercosur.​

Cơ hội và bài toán cho các nền kinh tế thứ ba

Tác động của hiệp định không dừng lại trong phạm vi hai khối. Việc dỡ bỏ thuế và nới hạn ngạch giữa EU – Mercosur có thể tái định hình dòng chảy thương mại với các đối tác khác, trong đó có nhiều nền kinh tế xuất khẩu nông – thủy sản ở châu Á, châu Phi. Các nhà xuất khẩu cạnh tranh trực tiếp với nông sản Nam Mỹ vào EU có thể chịu sức ép lớn hơn về giá, trong khi những doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng công nghiệp, máy móc, dịch vụ hậu cần lại có cơ hội tận dụng việc mở rộng sản xuất, đầu tư từ các tập đoàn châu Âu và Nam Mỹ.​

Trong bối cảnh đó, bài toán đặt ra cho các nền kinh tế bên ngoài – trong đó có Việt Nam – là phải theo dõi sát cách EU lồng ghép tiêu chuẩn môi trường, lao động, truy xuất nguồn gốc vào các FTA thế hệ mới. Việc EU chấp nhận một thỏa thuận gây tranh cãi về môi trường, nhưng đồng thời vẫn áp dụng các cơ chế như cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) hay luật chống phá rừng, cho thấy tiêu chuẩn xanh sẽ còn tiếp tục được sử dụng như một công cụ quản trị thương mại vừa mang tính chính sách khí hậu, vừa là “hàng rào kỹ thuật” trong cạnh tranh toàn cầu.​

Hiệp định EU – Mercosur vì thế là một dấu mốc kép: một mặt, báo hiệu xu hướng tiếp tục mở rộng mạng lưới FTA bao phủ những khu vực còn bỏ ngỏ; mặt khác, đặt ra câu hỏi gai góc về mức độ nhất quán giữa tham vọng khí hậu và thực tiễn chính sách thương mại. Câu trả lời sẽ không chỉ đến từ văn bản hiệp định, mà từ cách hai bên thực thi, giám sát và sẵn sàng điều chỉnh trong những năm tới – khi lợi ích kinh tế và sức ép bảo vệ hành tinh cùng lúc gõ cửa các nhà hoạch định chính sách.​