Shalom bên bờ Rhine

CHLB Đức – Triển lãm “Shalom am Rhein” mở cửa vào giữa tháng 1 tại Đức không chỉ là một sự kiện văn hóa thường niên mà giống như một bài chất vấn thẳng thắn về cách châu Âu nhìn lại lịch sử Do Thái của chính mình trong bối cảnh căng thẳng hiện tại ở Trung Đông và làn sóng bài Do Thái trỗi dậy trở lại.​

Thay vì dựng nên một không gian hoài niệm tĩnh lặng, triển lãm lần này chọn cách kể lại câu chuyện cộng đồng Do Thái dọc bờ sông Rhine như một dòng chảy liên tục, với những tầng trầm tích của thịnh vượng, bị truy bức, biến mất rồi tái sinh. Từ các trung tâm thương mại thời trung cổ, những khu phố Do Thái thời cận đại đến các cộng đồng sau Thế chiến II, tuyến nhân vật chính của triển lãm là những con người bình thường có tên, có gương mặt, có số phận cụ thể chứ không chỉ là những con số thống kê về nạn diệt chủng.​

Điểm đáng chú ý là cách trưng bày không đặt người Do Thái tách biệt, mà gắn họ trong bức tranh đời sống đô thị, kinh tế, văn hóa của vùng Rhine qua nhiều thế kỷ. Người xem không chỉ thấy những hiện vật tôn giáo, sách cổ hay đồ nghi lễ, mà còn là những vật dụng hàng ngày, hình ảnh doanh nghiệp, biển hiệu cửa hàng, giấy tờ hành chính, cho thấy cộng đồng Do Thái từng là một phần hữu cơ trong cấu trúc xã hội địa phương. Việc đưa những chi tiết nhỏ này vào trung tâm câu chuyện giúp phá vỡ định kiến coi lịch sử Do Thái chỉ gắn với thảm họa và đau thương.​

Triển lãm cũng chạm đến câu hỏi gai góc: sau Holocaust, mối quan hệ giữa xã hội đa số và cộng đồng Do Thái đã thực sự thay đổi đến đâu. Thông qua tư liệu về thời kỳ tái thiết sau năm 1945, các cuộc tranh luận chính trị, báo chí, những cuộc hồi hương và di cư, người xem nhận ra sự giằng co kéo dài giữa mong muốn hòa nhập, nỗi sợ bị lặp lại bạo lực và tâm lý né tránh quá khứ của một bộ phận dân chúng. Đây là lớp phân tích khiến triển lãm trở thành một không gian đối thoại hơn là chỉ nơi trưng bày hiện vật.​

Trong bối cảnh những năm gần đây, số vụ tấn công nhằm vào cơ sở Do Thái, lời lẽ căm ghét trên mạng, hay biểu tình cực đoan gia tăng ở châu Âu, việc một bảo tàng chọn kể lại lịch sử Do Thái vùng Rhine theo hướng đời thường hóa và nhân bản hóa mang ý nghĩa chính trị rõ rệt. Khi người xem nhận ra lịch sử Do Thái cũng là lịch sử thành phố mình, là những con phố vẫn bước qua hàng ngày, thì khó có thể tiếp tục nhìn cộng đồng này như một “người khác” xa lạ. Triển lãm vì thế không giấu tham vọng góp phần xây dựng một “ký ức chung” mới, trong đó sự đa dạng được coi là nền tảng chứ không phải ngoại lệ.

Một tầng nội dung khác nằm ở cách triển lãm xử lý sự đan xen giữa tôn giáo, bản sắc và công dân. Những câu chuyện về người Do Thái vừa là tín đồ, vừa là doanh nhân, nhà khoa học, nghệ sĩ, binh sĩ, người nhập cư hay công dân Đức nhiều thế hệ cho thấy không thể thu gọn họ vào một nhãn mác duy nhất. Việc khơi lại các cuộc tranh cãi cũ về quyền công dân, về “ai là người thuộc về quốc gia này” cũng là lời nhắc rằng những câu hỏi ấy vẫn còn nguyên tính thời sự với mọi xã hội đa sắc tộc.​

Cách dàn dựng không gian cũng cho thấy dụng ý rõ ràng: người xem buộc phải di chuyển qua những đoạn chuyển tiếp đột ngột – từ một phòng trưng bày hình ảnh sinh hoạt sôi động sang khu vực tái hiện lệnh cấm, trục xuất, rồi đến những tài liệu liên quan đến Holocaust. Sự đứt gãy không được làm mượt đi, khiến trải nghiệm trở nên khó chịu nhưng cần thiết, bởi nó mô phỏng đúng cảm giác bị bứng rễ đột ngột của các cộng đồng Do Thái dọc bờ Rhine trong lịch sử.​

Song triển lãm không dừng lại ở bi thương. Ở phần cuối, các câu chuyện về cộng đồng Do Thái đương đại, các dự án văn hóa, giáo dục liên tôn, sáng kiến của giới trẻ được đặt cạnh nhau, mở ra một viễn cảnh khác: lịch sử không khép lại bằng diệt vong mà tiếp tục bằng tái tạo và thương lượng. Trong bối cảnh tranh luận gay gắt về Israel – Palestine và những chia rẽ trong cộng đồng người nhập cư tại châu Âu, lựa chọn nhấn mạnh vai trò của các cầu nối văn hóa và giáo dục liên tôn là một thông điệp rõ rệt về ưu tiên đối thoại thay vì cực đoan.

Nếu nhìn rộng hơn, “Shalom am Rhein” có thể được xem như một thử nghiệm về “giáo dục ký ức” trong thế kỷ 21. Thay vì diễn giải lịch sử bằng những bài diễn văn đạo đức khô cứng, triển lãm đưa người xem vào vị trí phải tự đặt câu hỏi: nếu sống ở thời điểm đó, sẽ chọn đứng ở đâu, ứng xử thế nào. Đây là cách tiếp cận phù hợp với một thế hệ trẻ lớn lên trong thế giới kỹ thuật số, ít kiên nhẫn với những thông điệp một chiều nhưng nhạy cảm với các trải nghiệm trực quan, tương tác.

Với những xã hội đang đối mặt với căng thẳng sắc tộc và tôn giáo, mô hình triển lãm như “Shalom am Rhein” gợi ra nhiều gợi ý thiết thực. Cách kể chuyện từ góc nhìn cá nhân, chú trọng đời sống thường ngày, lồng ghép lịch sử của nhóm thiểu số vào lịch sử chung, đồng thời không né tránh những chương đen tối, là phương thức giúp công chúng tiếp cận những chủ đề nhạy cảm mà không rơi vào trạng thái phòng thủ hoặc mệt mỏi. Khi lịch sử được kể lại theo cách đó, nó không còn là những mốc thời gian xa lạ mà trở thành tấm gương soi chiếu các cuộc tranh luận hiện tại về bao dung, chung sống và trách nhiệm công dân.

“Shalom” – lời chào bình an trong tiếng Do Thái – đặt bên cạnh dòng sông Rhine, một biểu tượng của giao thương và kết nối ở châu Âu, là một lựa chọn tên gọi giàu tính biểu tượng. Triển lãm không hứa hẹn sẽ giải quyết được những xung đột đang diễn ra, nhưng ít nhất cho thấy vẫn có những nỗ lực kiên trì dùng văn hóa và ký ức để chống lại quên lãng, cực đoan và hằn học. Trong một thời đại mà tiếng ồn của đối đầu dễ lấn át mọi thứ, những không gian lặng nhưng bền bỉ như vậy có lẽ chính là điều mà các xã hội cần để giữ cho mình khả năng lắng nghe và thấu hiểu.​