Nhật Bản: Khi côn trùng được “trả lại danh phận”

Nhật Bản – Lễ tưởng niệm côn trùng do Công ty Earth Corporation tổ chức tại chùa Myodoji, thành phố Tatsuno, tỉnh Hyogo, đang thu hút sự chú ý không chỉ vì tính lạ lùng của nghi thức mà còn vì những câu hỏi đạo đức phía sau. Trong không gian vốn dành cho hương linh con người, hình ảnh nhân viên một hãng thuốc diệt côn trùng lần lượt cúi đầu tưởng niệm những sinh vật mà họ đã trực tiếp giết chết trong phòng thí nghiệm tạo nên một nghịch lý rất Nhật Bản: vừa tàn sát, vừa tôn kính.​

Earth Corporation, thành lập từ năm 1892 tại Osaka, là một trong những doanh nghiệp dẫn đầu thị trường thuốc diệt côn trùng và các sản phẩm vệ sinh gia dụng tại Nhật. Trong các cơ sở nghiên cứu, công ty nuôi hàng loạt loài côn trùng như gián, bọ chét, muỗi… với số lượng lên tới hàng triệu cá thể chỉ để phục vụ thử nghiệm độ hiệu quả của sản phẩm mới. Chu trình nghiên cứu – sản xuất – thương mại hóa của họ được xây dựng trên nền tảng rất rõ ràng: sự sống của côn trùng là chi phí bắt buộc để đổi lấy sự an tâm của người tiêu dùng.​

Tuy nhiên, thay vì coi đó chỉ là một phần tất yếu trong sản xuất công nghiệp, ban lãnh đạo Earth Corporation chọn cách đưa cái chết của côn trùng ra ánh sáng bằng một nghi lễ mang màu sắc tôn giáo. Mỗi năm, nhân viên tập trung tại chùa, dựng bàn thờ, đọc kinh, dâng hương và bày tỏ lòng biết ơn đối với những sinh vật đã trở thành “vật hi sinh” cho tiến bộ kỹ thuật của công ty. Đó là một hình thức thừa nhận trách nhiệm: chúng ta có lợi ích từ cái chết của sinh vật khác, do đó ít nhất cần gửi tới chúng một lời xin lỗi mang tính biểu tượng.​

Đặt trong bối cảnh văn hóa Nhật Bản, nghi thức này không hề đơn lẻ. Xã hội Nhật từ lâu đã có những lễ nghi dành cho vật vô tri và sinh vật nhỏ bé, như lễ cầu siêu cho kim khâu gãy, búp bê cũ hay dụng cụ lao động đã hỏng, với quan niệm mọi vật đều có “linh hồn” và xứng đáng được tri ân khi hết vòng đời sử dụng. Việc Earth Corporation mở rộng tinh thần đó sang côn trùng chỉ là bước tiếp theo của một logic văn hóa: những thứ bị coi là bẩn thỉu, gây hại vẫn là một phần của thế giới và không nên bị đối xử như rác thải vô nghĩa.​

Ở góc nhìn truyền thông, lễ tưởng niệm giúp doanh nghiệp xây dựng hình ảnh “biết suy nghĩ”, nhấn mạnh đến khía cạnh đạo đức trong một ngành vốn dễ bị gắn với độc hại, ô nhiễm và lợi nhuận thuần túy. Nghi thức này khiến câu chuyện về thuốc diệt côn trùng không chỉ dừng lại ở các chỉ số hóa học và doanh số, mà còn gắn với trách nhiệm tinh thần đối với những gì sản phẩm tác động lên. Khi hình ảnh buổi lễ lan rộng, Earth Corporation không chỉ được nhắc tên như nhà sản xuất hóa chất, mà còn như một ví dụ về cách doanh nghiệp Nhật cố gắng dung hòa giữa cạnh tranh kinh tế và sự nhạy cảm trước mọi dạng sự sống.​

Lễ tưởng niệm lại có một giá trị khác: nó buộc chính nội bộ Earth Corporation phải suy nghĩ về giới hạn đạo đức trong công việc hàng ngày. Khi một nhà nghiên cứu biết rằng các mẫu côn trùng trong phòng thí nghiệm sẽ được “gọi tên” trong nghi lễ, thái độ đối với công việc cũng có thể thay đổi – ít nhất là bớt xem đó chỉ là “vật thí nghiệm”. Lương tri cá nhân được đánh thức không chỉ qua quy định kỹ thuật mà còn bằng cảm giác nợ nần trước những sinh vật bị hy sinh. Nếu nghi thức này đủ sức tạo ra một nền văn hóa nội bộ thận trọng hơn, nhân văn hơn trong quá trình nghiên cứu và phát triển sản phẩm, nó đã vượt khỏi mức tượng trưng đơn thuần.

Câu chuyện tại chùa Myodoji chạm tới một vấn đề đang ngày càng nóng trên toàn cầu: con người có thể khai thác thiên nhiên đến đâu và phải dừng lại ở chỗ nào. Khi một công ty thuốc diệt côn trùng ở Nhật chắp tay cầu nguyện cho những con gián, bọ chét đã chết, thông điệp ngầm gửi đi là: ngay cả khi việc tiêu diệt là không tránh khỏi, vẫn cần giữ lại cho mình một khoảng trống để tự vấn. Một xã hội biết dừng lại để tưởng niệm những sinh vật nhỏ bé có thể sẽ thận trọng hơn khi đứng trước các quyết định liên quan đến những hệ sinh thái lớn hơn. Và đó có lẽ là giá trị vượt khỏi khuôn viên ngôi chùa nhỏ ở Hyogo, nơi người ta đang cố gắng trả lại chút danh phận cuối cùng cho những sinh linh vẫn thường bị đập chết không cần nghĩ ngợi.​