Lửa dữ và khoảng trống ký ức ở Vondelkerk

Hà Lan – Vụ hỏa hoạn bùng lên ngay sau thời khắc bước sang năm mới 2026 đã biến nhà thờ lịch sử Vondelkerk ở trung tâm Amsterdam từ một biểu tượng kiến trúc 154 năm tuổi thành một công trình cháy xém, vỡ nát và gần như không thể phục hồi nguyên trạng. Ngọn lửa lan rất nhanh, bao trùm toàn bộ tòa nhà, khiến một phần tháp cao và mái nhà bị sụp đổ, buộc lực lượng cứu hỏa phải lập tức sơ tán người dân xung quanh và cắt điện khoảng 90 hộ gia đình lân cận để bảo đảm an toàn.​

Theo lực lượng quản lý khủng hoảng khu vực, mức độ hư hại ở Vondelkerk được đánh giá là quá lớn để có thể khôi phục hoặc tiếp tục sử dụng như trước, ít nhất là dưới dạng một công trình mang trọn vẹn giá trị lịch sử ban đầu. Nhà chức trách Amsterdam cho biết dù tháp chuông cao 50m đã đổ sập và mái bị phá hủy nặng nề, phần kết cấu chính vẫn chưa mất ổn định, mở ra khả năng duy nhất lúc này: tính toán phương án gia cố và tái thiết một cách chọn lọc. Điều này đồng nghĩa với việc thành phố phải bước vào một cuộc thảo luận dài hơi về cách bảo tồn phần còn lại của di sản, hay chấp nhận xây lại với một hình hài mới dựa trên ký ức cũ.​

Trong bất hạnh, điểm sáng hiếm hoi là đến thời điểm được thông báo, không có thương vong nào được ghi nhận liên quan trực tiếp tới vụ cháy Vondelkerk. Các khu vực lân cận như công viên Vondelpark – một trong những không gian xanh nổi tiếng của Amsterdam – không bị ảnh hưởng, giúp thành phố tránh được một kịch bản thảm họa rộng hơn trong đêm giao thừa. Tuy vậy, đối với cộng đồng địa phương, tổn thất về tinh thần và bản sắc đô thị mà đám cháy để lại rõ ràng không thể đo đếm chỉ bằng số liệu thương vong.​

Vondelkerk được xây dựng năm 1872, ban đầu là một nhà thờ Công giáo, sau đó được chuyển đổi công năng từ năm 1977 và hiện được sử dụng như không gian tổ chức sự kiện và kinh doanh nhỏ. Điều này cho thấy đây không chỉ là di tích tôn giáo, mà còn là một “không gian sống” của cộng đồng, nơi diễn ra các hoạt động văn hóa, nghệ thuật và giao tiếp xã hội của người dân và du khách. Khi những mái vòm, ô cửa và tháp chuông quen thuộc bị lửa nuốt chửng, thành phố mất đi không chỉ một điểm nhấn kiến trúc, mà còn mất đi một phần ký ức tập thể gắn liền với đời sống thường ngày.​

Vụ cháy Vondelkerk không diễn ra trong sự đơn lẻ. Cùng đêm đó, nhiều vụ hỏa hoạn khác cũng được ghi nhận tại các địa phương ở Hà Lan, buộc hàng chục người dân phải sơ tán, dù không có báo cáo thương vong đáng tiếc. Bức tranh toàn cảnh của đêm giao thừa được giới chức mô tả là “bất ổn”, với tình trạng bạo lực và tai nạn liên quan pháo hoa gia tăng, khiến ít nhất 2 người thiệt mạng và nhiều người bị thương nặng trên phạm vi cả nước.​

Nhìn từ góc độ quản lý đô thị, chuỗi sự cố đêm giao thừa đặt ra câu hỏi về cách Hà Lan cân bằng giữa truyền thống ăn mừng năm mới bằng pháo hoa với yêu cầu bảo đảm an toàn công cộng và bảo vệ di sản. Trong bối cảnh các vụ tai nạn, cháy nổ liên quan pháo hoa liên tiếp xảy ra ở nhiều quốc gia châu Âu, áp lực lên các chính quyền địa phương trong việc siết chặt quy định và thay đổi tập quán sử dụng pháo cá nhân chắc chắn sẽ lớn dần. Vondelkerk – với những mảng tường cháy đen và tháp chuông đổ sập – có thể trở thành hình ảnh biểu tượng của cuộc tranh luận mới: liệu niềm vui khoảnh khắc năm mới có đáng đánh đổi bằng nguy cơ mất mát những công trình được coi là “ký ức bằng đá” của các thành phố.​

Từ góc độ bảo tồn, trường hợp Vondelkerk gợi lại những cuộc thảo luận từng diễn ra sau các vụ cháy nhà thờ Notre-Dame ở Paris hay các công trình lịch sử khác tại châu Âu: khôi phục nguyên trạng đến mức nào là hợp lý, và đâu là ranh giới giữa bảo tồn và tái tạo. Với một công trình đã thay đổi công năng, việc tái thiết Vondelkerk có thể sẽ không chỉ nhằm mục tiêu “trả lại quá khứ”, mà còn hướng tới việc thiết kế một mô hình sử dụng mới, phù hợp với nhu cầu đương đại nhưng vẫn tôn trọng phần còn lại của lịch sử. Cách Amsterdam xử lý bài toán này sẽ phản ánh quan niệm của thành phố về di sản trong thế kỷ 21: di sản như một “bảo tàng sống” có thể thích ứng, hay như một “hiện vật bất động” cần được giữ nguyên dù điều đó khó khả thi sau thảm họa.​

Nguyên nhân cụ thể của vụ cháy đang được nhà chức trách điều tra, trong bối cảnh những tranh luận về an toàn phòng cháy chữa cháy tại các công trình cũ, đã cải tạo và chuyển đổi công năng, ngày càng được chú ý. Không ít công trình lịch sử ở châu Âu, khi trở thành nhà hàng, địa điểm tổ chức sự kiện hoặc không gian sáng tạo, phải đối mặt với bài toán vừa đáp ứng các tiêu chuẩn an toàn hiện đại, vừa giữ được cấu trúc và vật liệu cổ. Vondelkerk, theo nghĩa đó, là lời nhắc nhở rằng mỗi công trình di sản được “tái sử dụng” luôn cần một chiến lược an toàn tương xứng với vai trò mới của nó.​

Trong những ngày đầu năm, hình ảnh Vondelkerk sau hỏa hoạn không chỉ khiến người dân Amsterdam bàng hoàng, mà còn gợi suy ngẫm rộng hơn về cảm giác dễ tổn thương của các thành phố lịch sử trước rủi ro thiên tai, tai nạn và biến đổi khí hậu. Khi các đô thị châu Âu nỗ lực hướng tới mô hình “xanh hơn, an toàn hơn”, câu chuyện của Vondelkerk sẽ là một trong những ví dụ thực tế để giới quy hoạch, kiến trúc sư và nhà làm chính sách cùng nhìn lại cách bảo vệ những di sản vật chất lẫn phi vật thể đã góp phần tạo nên bản sắc của lục địa này.