Thanh thiếu niên trước ngưỡng cực đoan bạo lực

Baden-Württemberg – Những năm gần đây, cơ quan an ninh Đức chứng kiến một hiện tượng đáng lo ngại: những nghi phạm khủng bố ngày càng trẻ hơn, có trường hợp thậm chí chưa đủ tuổi chịu trách nhiệm hình sự. Nếu như trước đây, khủng bố thường gắn với các mạng lưới bí mật, người trưởng thành, quá trình chuẩn bị công phu, thì nay, hồ sơ điều tra cho thấy ngày càng nhiều vụ án xuất phát từ những nhóm thanh thiếu niên mới 14–16 tuổi, tụ tập trong các phòng chat, kênh mạng xã hội và dần trượt sang bạo lực cực đoan.​

Một nghiên cứu do Cơ quan Cảnh sát Hình sự bang Baden-Württemberg thực hiện đã bóc tách 37 vụ việc liên quan tới các thủ phạm vị thành niên bị xem xét trong bối cảnh “khủng bố tuổi teen”. Tuổi trung bình của các em là 16, song không ít trường hợp dưới 14 tuổi, nghĩa là về mặt pháp lý vẫn chưa thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự – nhưng kế hoạch bạo lực của các em không hề “trẻ con”. Điểm chung xuyên suốt các hồ sơ: hầu hết đều gắn với một “vũ trụ” trực tuyến mang tên “Terrorgram” – một hệ sinh thái cực đoan dựa trên ứng dụng Telegram, nơi nội dung khủng bố, thù hận và kích động bạo lực được chia sẻ, thần tượng hóa và lan tỏa.​

Không chỉ là câu chuyện tuyên truyền một chiều, các chuyên gia chỉ ra rằng nhiều thanh thiếu niên không bị “dụ dỗ” theo cách truyền thống, mà chính các em chủ động tìm kiếm những video về các vụ xả súng trường học hay tấn công khủng bố. Thuật toán đề xuất nội dung trên các nền tảng sau đó liên tục “đổ thêm dầu vào lửa”, cung cấp thêm các video tương tự, khiến quá trình cực đoan hóa diễn ra nhanh, dày đặc và gần như không có khoảng dừng. Từ sự tò mò ban đầu, một số em dần hình thành cảm xúc đồng cảm, rồi tôn sùng kẻ gây án như “anh hùng” chống lại hệ thống hay xã hội mà chúng cho là bất công.​

Đằng sau các biểu hiện bạo lực là những câu chuyện cá nhân nhiều tổn thương. Nghiên cứu cho thấy phần lớn các thiếu niên cực đoan hóa rơi vào hoàn cảnh gia đình thiếu gắn kết, cảm giác bị bỏ rơi hoặc từng là nạn nhân bị bắt nạt, cô lập ở trường. Hơn hai phần ba trong số đó có chẩn đoán rối loạn tâm lý hoặc ít nhất là những dấu hiệu rõ rệt của các vấn đề sức khỏe tinh thần, nhưng không được hỗ trợ kịp thời. Trong trạng thái cô đơn, giận dữ, các em tìm đến không gian số – nơi các cộng đồng cực đoan dang tay đón nhận bằng những lời tung hô, tán dương và lời hứa về “vị thế” mới.​

Cũng chính vì vậy, giới chuyên gia nhấn mạnh, trước khi trở thành thủ phạm, những thiếu niên này đã là nạn nhân – của bạo lực học đường, của sự thờ ơ trong gia đình, của khoảng trống hỗ trợ tâm lý và của một môi trường số không được kiểm soát hiệu quả. “Terrorgram” và những cộng đồng tương tự tạo ra ảo giác về ý nghĩa sống: ở đó, các em được công nhận, được nghe, được coi là “chiến binh”, là “người hùng” của một cuộc chiến tưởng tượng chống lại nhà nước, người nhập cư, phụ nữ hay bất kỳ nhóm nào bị quy thành “kẻ thù”.​

Một khía cạnh gây sốc khác của bức tranh là sự vắng bóng hoàn toàn của nữ giới trong 37 trường hợp mà nghiên cứu đề cập. Về nguyên tắc, phụ nữ và trẻ em gái cũng có thể bị cực đoan hóa, song các cộng đồng kiểu “Terrorgram” bị chi phối bởi tâm lý nữ quyền thù hận và bạo lực tình dục cực đoan, khiến nhiều em gái – nếu từng chạm vào – lập tức rời bỏ những không gian này. Trong khi đó, với các nam thiếu niên đang vật lộn với khủng hoảng bản sắc và nam tính, thứ “văn hóa” tôn vinh sức mạnh, bạo lực và thống trị lại trở thành nam châm khó cưỡng.​

Các kế hoạch mà nhóm nghiên cứu ghi nhận hiếm khi dừng ở mức nói suông. Có trường hợp thanh thiếu niên dựng lại mô hình trường học của chính mình trong trò chơi trực tuyến, dùng đó như một “sa bàn ảo” để tập dượt cho kịch bản tấn công vũ trang. Nhiều kế hoạch đã ở giai đoạn chuẩn bị khá sâu – từ việc khảo sát địa điểm đến trao đổi về cách thức chế tạo phương tiện gây án – trước khi bị lực lượng an ninh phát hiện và ngăn chặn.​

Dẫu vậy, quá trình cực đoan hóa này không diễn ra trong bóng tối tuyệt đối. Nghiên cứu cho thấy cha mẹ, thầy cô, nhân viên công tác xã hội nhiều khi đã nhìn thấy những dấu hiệu bất thường – từ lời nói cực đoan, biểu tượng bạo lực trên thiết bị cá nhân, tới thay đổi hành vi đột ngột – nhưng hoặc đánh giá thấp mức độ nguy hiểm, hoặc không biết phải phản ứng thế nào. Khoảng trống kỹ năng số và tâm lý trong nhà trường, gia đình khiến những tín hiệu cảnh báo sớm bị bỏ qua, cho đến khi cơ quan điều tra vào cuộc vì một kế hoạch bạo lực đã thành hình rõ nét.​

Nhìn ở chiều tích cực, kết quả nghiên cứu cũng ghi nhận trong khoảng hai phần ba trường hợp, các thiếu niên đã rời khỏi môi trường cực đoan vào thời điểm nghiên cứu. Sự can thiệp của cảnh sát, tòa án – vốn thường bị xem là thuần túy trừng phạt – trong nhiều trường hợp lại trở thành cú sốc giúp các em và gia đình tỉnh thức, tìm kiếm hỗ trợ chuyên môn, tái kết nối với đời sống bình thường. Điều này cho thấy nếu được định hướng đúng, can thiệp của nhà nước không chỉ dừng ở việc ngăn chặn tội phạm mà còn có thể mở ra cơ hội tái hòa nhập thực chất.​

Từ thực tế đó, các tác giả nghiên cứu kêu gọi thay đổi cách tiếp cận: khủng bố vị thành niên không thể chỉ được nhìn như “việc của công an”. Để bảo vệ thanh thiếu niên và rộng hơn là sự an toàn của xã hội, cần mở rộng mạng lưới tư vấn tâm lý, dịch vụ trị liệu, các chương trình giáo dục về kỹ năng số, tư duy phản biện và phòng chống cực đoan hóa ngay từ cấp phổ thông. Đồng thời, gia đình và nhà trường phải được trang bị công cụ nhận diện sớm và kênh hỗ trợ cụ thể, thay vì chỉ dừng lại ở việc cảnh giác chung chung.​

Khi mọi kế hoạch bạo lực trong 37 vụ việc đều bị phá vỡ, dễ nảy sinh cảm giác an tâm rằng hệ thống vẫn kiểm soát được rủi ro. Tuy nhiên, chính các nhà nghiên cứu cũng cảnh báo, luôn tồn tại khả năng một cá nhân hoặc nhóm nhỏ “lọt lưới” giám sát, nhất là khi chúng hoạt động phân tán, bí mật hơn hoặc tận dụng các nền tảng mới. Trong bối cảnh đó, câu hỏi quan trọng không còn là “bao giờ sẽ có một vụ tấn công thành công?”, mà là xã hội có sẵn sàng nhìn thẳng vào những vết nứt trong gia đình, nhà trường, hệ thống hỗ trợ tâm lý và môi trường số – nơi những thanh thiếu niên bị tổn thương đang đi tìm ý nghĩa sống – hay không.​