Nổ lớn ở Utrecht phơi bày “lỗ hổng vô hình” giữa lòng châu Âu​

Hà Lan – Tiếng nổ vang lên trước 15h30 chiều 15-1 trên con phố nhỏ Visschersteeg, giữa khu trung tâm cổ kính của thành phố Utrecht, Hà Lan, nơi vốn quen với tiếng chuông nhà thờ và dòng khách du lịch chậm rãi hơn là âm thanh của đổ nát và còi báo động. Chỉ trong ít phút, một phần khu phố bị biến dạng, nhiều ngôi nhà sập xuống, ít nhất 4 người phải nhập viện cấp cứu tại Bệnh viện Đại học Utrecht, và cả thành phố bị đặt trước câu hỏi khó về mức độ an toàn của hạ tầng đô thị lâu năm.​

Theo cơ quan dịch vụ khẩn cấp địa phương, sau tiếng nổ, một số ngôi nhà đã đổ sập, lực lượng cứu hỏa phải lập tức triển khai công tác tìm kiếm những người có thể mắc kẹt trong đống đổ nát. Đám cháy phát sinh sau vụ nổ nhanh chóng lan sang các căn nhà liền kề, buộc lực lượng cứu hỏa phải chiến đấu trong điều kiện vừa khống chế lửa, vừa đảm bảo cấu trúc các căn nhà còn lại không tiếp tục sập đổ. Cảnh tượng khói đen, ngổn ngang gạch đá giữa khu trung tâm lịch sử đã khiến nhiều người dân Utrecht bàng hoàng, bởi với họ đây là một “điểm mù” trong tưởng tượng về một thành phố an toàn và yên bình.​

Những nhân chứng đầu tiên kể lại rằng họ nghe thấy “một tiếng nổ cực lớn”, sau đó là lực chấn đủ mạnh để làm bật tung cửa ra vào, rồi khói phủ kín khu phố chỉ trong vài khoảnh khắc. Một số người cho biết đã ngửi thấy mùi giống khí gas, chi tiết ngay lập tức dẫn hướng nghi ngờ ban đầu của nhà chức trách tới khả năng rò rỉ khí đốt trong khu dân cư. Cảm giác “không thể tin nổi” của cư dân càng rõ khi nhiều người chỉ kịp trấn tĩnh sau câu nói đùa “Có phải ma vừa vào không?” thì đã phải chạy thục mạng ra đường trong làn khói dày.​

Trong bối cảnh thông tin ban đầu còn chồng chéo, chính quyền Utrecht áp dụng tình trạng khẩn cấp khu vực ở mức Grip 2 – một cấp độ cho phép huy động lực lượng cứu hỏa, y tế và cảnh sát từ các địa phương lân cận. Hàng chục lính cứu hỏa, nhân viên y tế và cảnh sát được điều tới hiện trường, thiết lập vành đai phong tỏa, phân luồng giao thông và di tản người dân khỏi khu vực nguy hiểm. Chính quyền đồng thời kêu gọi người dân tránh xa khu vực Visschersteeg để các lực lượng chức năng tập trung xử lý cháy nổ và tìm kiếm cứu nạn.​

Thị trưởng Utrecht, bà Sharon Dijksma, cho biết hiện chưa có dấu hiệu cho thấy đây là một hành vi phạm pháp hay tấn công có chủ đích, trong khi giả thiết về rò rỉ khí gas đang được điều tra chuyên sâu. Đối với một thành phố châu Âu, việc trấn an dư luận sớm về khía cạnh an ninh – khủng bố là điều không thể chậm trễ, nhất là khi ký ức về các vụ tấn công trong đô thị ở châu Âu hơn một thập niên qua vẫn còn để lại ám ảnh lớn với người dân. Tuy nhiên, việc loại trừ khả năng phạm pháp không đồng nghĩa với việc giảm nhẹ mức độ nghiêm trọng của vấn đề an toàn hạ tầng và quản lý rủi ro trong khu dân cư.​

Utrecht, thành phố lớn thứ tư của Hà Lan với khoảng 370.000 dân, được xem là một trong những đô thị có mật độ công trình cổ và khu dân cư lâu đời cao. Chính những khu phố cổ, những dãy nhà san sát dọc kênh đào đã trở thành nét nhận diện của thành phố, đồng thời cũng là thách thức trong việc cải tạo, thay mới hệ thống điện, nước, khí đốt nằm ẩn dưới lớp gạch đá và tường cũ. Vụ nổ ngày 15-1 vì vậy không chỉ là một sự cố đơn lẻ, mà có thể được nhìn như lời cảnh tỉnh về “chi phí an toàn” đối với các đô thị châu Âu đang cố gắng gìn giữ bản sắc kiến trúc lịch sử.​

Nhiều chuyên gia trong lĩnh vực an toàn đô thị lâu nay đã cảnh báo rằng hạ tầng kỹ thuật cũ kỹ, dù được bảo dưỡng định kỳ, vẫn luôn tiềm ẩn rủi ro khi nhu cầu sử dụng năng lượng tăng lên, mật độ dân cư dày đặc hơn và các tiêu chuẩn cũ không còn theo kịp thực tế. Khí gas – một nguồn năng lượng phổ biến cho sinh hoạt sưởi ấm, nấu nướng ở châu Âu – nếu rò rỉ trong không gian kín của các căn nhà liền kề, dễ dàng tạo ra hỗn hợp dễ cháy nổ chỉ từ một tia lửa nhỏ. Vụ việc tại Utrecht cho thấy chỉ cần một mắt xích trong chuỗi giám sát, kiểm tra, cảnh báo sớm bị yếu đi, hậu quả có thể lan rộng vượt xa phạm vi một căn nhà hay một hộ gia đình.​

Từ góc độ quản lý rủi ro, vụ nổ này đặt ra ít nhất ba câu hỏi lớn cho các nhà chức trách đô thị. Thứ nhất, tần suất và mức độ nghiêm ngặt của các cuộc kiểm tra định kỳ đối với hệ thống khí đốt trong các khu phố cũ đã thực sự tương xứng với rủi ro tiềm ẩn hay chưa. Thứ hai, người dân đã được cung cấp đầy đủ kiến thức về nhận biết mùi gas, cách xử lý ban đầu và quy trình báo động khi nghi ngờ rò rỉ trong khu dân cư hay không. Và thứ ba, các kịch bản ứng phó khẩn cấp – từ sơ tán, chữa cháy đến phân tuyến bệnh viện tiếp nhận nạn nhân – có được cập nhật và diễn tập thường xuyên để giảm thiểu thương vong trong những tình huống “không báo trước” như ở Utrecht.​

Phản ứng nhanh chóng của lực lượng cứu hỏa và y tế, việc triển khai cơ chế Grip 2 trong thời gian ngắn cho thấy hệ thống ứng phó khẩn cấp của Hà Lan vẫn hoạt động hiệu quả ở cấp độ tổ chức. Tuy nhiên, công tác điều tra nguyên nhân, đánh giá thiệt hại và đặc biệt là rà soát lại toàn bộ hệ thống hạ tầng trong khu vực sẽ là bài kiểm tra dài hơi hơn nhiều, bởi nó liên quan trực tiếp đến niềm tin của người dân vào khả năng phòng ngừa, chứ không chỉ là xử lý hậu quả. Những cuộc đối thoại giữa chính quyền với cộng đồng cư dân bị ảnh hưởng, từ bồi thường thiệt hại tới kế hoạch tái thiết khu phố, cũng sẽ phản ánh cách thành phố ưu tiên cho an toàn trước các sức ép kinh tế và du lịch.​

Về mặt xã hội, những vụ nổ như tại Utrecht luôn để lại dư chấn tâm lý không nhỏ, nhất là khi chúng xảy ra tại nơi vốn được coi là “không gian sống bình yên” của các gia đình. Nhiều người có thể sẽ nhìn lại căn nhà của mình, tự hỏi hệ thống khí gas, dây điện, đường ống cũ liệu có thực sự an toàn, và đó là lúc những chiến dịch truyền thông, hướng dẫn kiểm tra tại nhà, hỗ trợ kỹ thuật cần được triển khai một cách chủ động, thay vì chờ sự cố. Nếu được xử lý đúng cách, khủng hoảng này có thể trở thành cơ hội để xây dựng văn hóa an toàn mới – nơi cư dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng các dịch vụ hạ tầng mà còn là chủ thể tham gia giám sát, cảnh báo.​

Vụ nổ ở Utrecht, xét ở góc độ tin tức, là một sự kiện đau lòng với những ngôi nhà sụp đổ và nạn nhân phải đưa vào viện trong tình trạng khẩn cấp. Nhưng xét ở góc nhìn dài hạn, nó là lời nhắc nhở mạnh mẽ rằng các đô thị châu Âu, dù sở hữu vẻ ngoài cổ kính, trật tự và an toàn, vẫn có những “lỗ hổng vô hình” nằm trong lòng hạ tầng cũ kỹ nếu không được cập nhật kịp thời. Khi nguyên nhân cuối cùng được xác định và các báo cáo điều tra được công bố, Utrecht có cơ hội không chỉ khắc phục hậu quả mà còn dẫn dắt một cuộc thảo luận lớn hơn về an toàn đô thị, để những tiếng nổ bất ngờ như chiều 15-1 sẽ ít có cơ hội lặp lại trong tương lai.​