Lãnh đạo Pháp – Đức tháo gỡ vướng mắc dự án FCAS

EU – Tổng thống Pháp Emmanuel Macron và Thủ tướng Đức Friedrich Merz dự kiến có cuộc trao đổi riêng về chương trình Hệ thống tác chiến trên không tương lai (FCAS) bên lề hội nghị Liên minh châu Âu (EU) diễn ra trong hai ngày 19 và 20/3 tại Brussels. Cuộc gặp được giới quan sát kỳ vọng sẽ tạo bước tiến trong việc tháo gỡ các bất đồng đang khiến dự án máy bay chiến đấu thế hệ mới của châu Âu rơi vào tình trạng bấp bênh.​

Các nguồn tin thân cận tiết lộ hai nhà lãnh đạo sẽ dành một phần thời gian thảo luận để tập trung vào FCAS, chương trình hợp tác quốc phòng quan trọng do Pháp, Đức và Tây Ban Nha đồng phát triển. Văn phòng Tổng thống Pháp xác nhận ông Macron sẽ gặp Thủ tướng Merz vào tối 18/3, song không công bố trước nội dung chi tiết. Một quan chức Chính phủ Đức cho hay FCAS chắc chắn nằm trong nhóm chủ đề chính, cùng với những vấn đề chiến lược khác của EU.​

FCAS được ông Emmanuel Macron và cựu Thủ tướng Đức Angela Merkel khởi xướng năm 2017, với sự tham gia của Tây Ban Nha trong giai đoạn sau, nhằm xây dựng một hệ thống tác chiến không quân thế hệ mới. Mục tiêu của chương trình là phát triển tổ hợp chiến đấu tích hợp, bao gồm máy bay chiến đấu có người lái, mạng lưới máy bay không người lái và các nền tảng hỗ trợ kết nối số tiên tiến, qua đó từng bước thay thế các phi đội Rafale và Eurofighter hiện nay vào khoảng năm 2040. Dự án được xem là một trong những trụ cột then chốt cho tham vọng tự chủ chiến lược của châu Âu trong lĩnh vực quốc phòng.​

Tuy nhiên, bên dưới những tuyên bố hợp tác, FCAS đang bị kéo chậm lại bởi loạt tranh chấp gay gắt giữa các tập đoàn công nghiệp quốc phòng chủ chốt. Theo giới chức EU, dự án với tổng kinh phí ước tính khoảng 100 tỷ euro hiện vướng vào mâu thuẫn kéo dài giữa Dassault Aviation của Pháp và Airbus, đại diện lợi ích cho Đức và Tây Ban Nha, về quyền kiểm soát các hạng mục trọng yếu. Tranh chấp này khiến tiến độ nhiều giai đoạn phát triển bị trì hoãn, từ thiết kế chi tiết tới chuẩn bị bước sang thử nghiệm bay.​

Điểm nghẽn lớn nhất hiện nay nằm ở việc phân chia vai trò trong khâu phát triển chiếc máy bay chiến đấu cốt lõi của hệ thống. Dassault, vốn chịu trách nhiệm chính về nền tảng máy bay có người lái, yêu cầu quyền chỉ đạo kỹ thuật rõ ràng hơn và biên độ quyết định rộng hơn đối với cấu hình, công nghệ then chốt và tiêu chuẩn tích hợp. Ngược lại, Airbus lo ngại việc trao quá nhiều quyền cho một bên sẽ phá vỡ sự cân bằng giữa các đối tác, và nhấn mạnh tầm quan trọng của việc duy trì các thỏa thuận chia sẻ công việc đã đạt được trước đó.​

Theo đánh giá của nhiều nguồn tin trong ngành, quan hệ giữa hai tập đoàn hàng không – quốc phòng hàng đầu châu Âu đã xấu đi thấy rõ trong thời gian gần đây, không chỉ ở cấp lãnh đạo mà cả trong các nhóm kỹ sư dự án. Bầu không khí căng thẳng khiến nhiều chuyên gia, cũng như các nghị sĩ phụ trách ngân sách quốc phòng tại một số nước, bắt đầu đặt câu hỏi về khả năng FCAS có thể tiếp tục đúng lộ trình. Dù vậy, quyền quyết định cuối cùng vẫn thuộc về lãnh đạo chính trị cấp cao, và cho tới nay Tổng thống Macron được cho là chưa đồng tình với những ý kiến đề xuất dừng hoặc thu hẹp dự án xuất phát từ một bộ phận giới công nghiệp Đức.​

Trong phát biểu gần đây tại New Delhi, ông Macron nhấn mạnh những bất đồng giữa doanh nghiệp là điều khó tránh trong các chương trình hợp tác lớn, song không nên để các tranh chấp thương mại chi phối các quyết định được xếp vào nhóm chiến lược lâu dài của quốc gia và của châu Âu. Thông điệp này được hiểu như lời nhắc khéo dành cho cả Dassault lẫn Airbus, rằng Paris mong muốn các đối tác tìm giải pháp kỹ thuật và thương mại linh hoạt hơn, thay vì để mâu thuẫn leo thang lên cấp chính trị.​​​

Các cuộc trao đổi sắp tới giữa lãnh đạo Pháp và Đức vì thế được xem là phép thử quan trọng đối với quyết tâm chính trị của hai nước trong việc duy trì một chương trình biểu tượng cho tham vọng công nghệ và sức mạnh công nghiệp của châu Âu. Nếu Paris và Berlin tìm được công thức dung hòa lợi ích giữa Dassault và Airbus, FCAS nhiều khả năng sẽ tiếp tục, dù với một số điều chỉnh về cấu trúc hợp tác và chia sẻ công việc. Ngược lại, nếu bất đồng không được tháo gỡ, dự án có thể trượt dài trong trì hoãn, tạo khoảng trống để các chương trình cạnh tranh khác chiếm ưu thế trong tương lai.