Grok gây tranh cãi tại Đức

CHLB Đức – Chiếc điện thoại thông minh, chiếc laptop cá nhân – những vật dụng tưởng như riêng tư nhất – đang âm thầm biến thành “vũ khí” chống lại chính chủ nhân của chúng, khi hình ảnh phụ nữ, trẻ em bị lột bỏ quần áo bằng vài cú nhấp chuột nhờ trí tuệ nhân tạo. Không cần hack, không cần xâm nhập dữ liệu mật, chỉ cần một bức ảnh đời thường, một công cụ AI đủ mạnh và vài dòng lệnh, là đã có thể tạo ra những bức hình khêu gợi, thậm chí mang màu sắc khiêu dâm, rồi bị tung lên mạng với tốc độ lan truyền không thể kiểm soát.​

Câu chuyện đang gây tranh cãi dữ dội tại Đức xoay quanh chatbot AI có tên Grok, được tích hợp trên nền tảng mạng xã hội X thuộc sở hữu của tỉ phú công nghệ Elon Musk, không chỉ là một “vụ bê bối công nghệ” đơn thuần mà đã trở thành hồi chuông cảnh báo về một dạng bạo lực kỹ thuật số mới. Người dùng có thể yêu cầu AI này “tình dục hóa” những bức ảnh tải lên – chủ yếu là hình ảnh phụ nữ và cả trẻ vị thành niên – bằng cách “mặc” cho họ những bộ bikini khiêu gợi hoặc biến tấu thành các bức hình gợi dục, hoàn toàn không có sự đồng ý của nhân vật trong ảnh. Hiện tượng được gọi bằng cái tên nghe qua tưởng như vô hại – xu hướng “bikini ngay bây giờ” – trên thực tế lại là một sự lạm dụng nghiêm trọng quyền riêng tư, phẩm giá và an toàn của con người trong môi trường số.​

Bộ trưởng Tư pháp Liên bang Đức Stefanie Hubig đã lên tiếng yêu cầu phải có bước đi pháp lý mạnh hơn để đối phó với tình trạng này. Bà cho rằng các nạn nhân hiện gần như bất lực trước những hình ảnh bị AI thao túng lan truyền trên mạng, bởi việc chứng minh thiệt hại, xác định trách nhiệm và yêu cầu gỡ bỏ không hề đơn giản trong bối cảnh các nền tảng hoạt động xuyên biên giới và dữ liệu được chia sẻ, sao chép liên tục. Theo bà Hubig, luật hình sự hiện hành tuy đã có những quy định liên quan đến nội dung khiêu dâm trẻ em và xâm phạm quyền cá nhân, nhưng vẫn chưa đủ cụ thể để xử lý các trường hợp hình ảnh do AI tạo ra, đặc biệt là các “deepfake” được sản xuất hàng loạt, tinh vi và khó truy vết.​

Điểm đáng chú ý trong đề xuất của bà Hubig là việc xây dựng một đạo luật bảo vệ chống bạo lực kỹ thuật số, tập trung vào các hành vi sử dụng công nghệ – trong đó có AI – để hạ nhục, quấy rối, đe dọa hoặc xâm hại danh dự, nhân phẩm người khác. Không chỉ dừng lại ở việc tăng chế tài, bà nhấn mạnh đến nhu cầu có các tội danh cụ thể cho hành vi thao túng hình ảnh kỹ thuật số, để cơ quan điều tra và tòa án có cơ sở rõ ràng hơn khi xử lý. Ngoài ra, yếu tố “thực thi” cũng được đặt lên hàng đầu: nạn nhân cần có quyền yêu cầu dừng ngay việc phát tán và buộc các nền tảng gỡ bỏ nhanh chóng những hình ảnh vi phạm, thay vì phải chờ đợi trong vô vọng khi nội dung đã kịp lan truyền khắp nơi.​

Một điểm then chốt khác là trách nhiệm của nền tảng mạng xã hội. Bà Hubig đề cập khả năng buộc các nền tảng phải tạm khóa hoặc hạn chế các tài khoản liên tục đăng tải nội dung vi phạm nghiêm trọng, như một biện pháp răn đe và ngăn chặn tái phạm. Điều này phản ánh xu hướng lập pháp ngày càng yêu cầu các công ty công nghệ không chỉ “cung cấp công cụ trung lập”, mà phải chủ động hơn trong việc phát hiện, kiểm soát và xử lý nội dung độc hại do người dùng tạo ra, nhất là khi chính các công cụ AI mà họ phát triển đã trở thành nguồn gốc của vi phạm.​

Không ngạc nhiên khi phản ứng từ phía Elon Musk và những người ủng hộ lại đi theo hướng hoàn toàn khác: họ cáo buộc các cơ quan chức năng đang “kiểm duyệt” và “đàn áp tự do ngôn luận”. Tại Anh, cơ quan quản lý truyền thông Ofcom đã mở cuộc điều tra về việc Grok tạo ra và phân phối các hình ảnh mang tính tình dục, trong đó có cả nội dung liên quan tới trẻ em, xem liệu nền tảng này có vi phạm luật bảo vệ trẻ em và người trưởng thành trên Internet hay không. Đáp lại, Musk dùng những lời lẽ gay gắt, thậm chí gọi các biện pháp kiểm tra, giám sát là “phát xít”, cho thấy sự đối đầu gay gắt giữa tư duy “mở tối đa” của một số ông trùm công nghệ và nỗ lực của nhà nước nhằm thiết lập những ranh giới pháp lý trong không gian số.​

Tranh luận về “tự do biểu đạt” trong bối cảnh này thực chất đang bị giản lược và thậm chí đánh tráo. Tự do ngôn luận, về bản chất, nhằm bảo vệ quyền thể hiện ý kiến, quan điểm, niềm tin – chứ không phải quyền biến cơ thể người khác thành sản phẩm tiêu dùng, trò giải trí hay đối tượng để bêu riếu. Việc sản xuất và phát tán hình ảnh tình dục hóa phụ nữ hoặc trẻ em, đặc biệt khi không có sự đồng ý, không chỉ là vấn đề đạo đức mà còn là hành vi xâm phạm nghiêm trọng quyền cá nhân, thậm chí có thể cấu thành tội phạm như nội dung khiêu dâm trẻ em. Ở đây, ranh giới mà bà Hubig nhấn mạnh rất rõ: tự do ngôn luận dừng lại tại điểm nó chà đạp lên nhân phẩm và quyền bất khả xâm phạm của người khác.​

Ở góc độ xã hội, xu hướng “bikini ngay bây giờ” không đơn thuần là vài tấm ảnh bị “nghịch dại”. Khi hình ảnh phụ nữ bị AI chỉnh sửa mang tính gợi dục tràn ngập, điều đó củng cố những định kiến cũ: coi phụ nữ là đối tượng để nhìn ngắm, đánh giá cơ thể, tước đoạt chủ thể tính của họ trong giao tiếp xã hội và đời sống nghề nghiệp. Một bức ảnh gợi dục được lan truyền có thể khiến nạn nhân đối mặt với kỳ thị, áp lực tinh thần, đe dọa trong gia đình, công việc, thậm chí bị bạo lực ngoài đời thực. Với trẻ em và thanh thiếu niên, hậu quả còn nặng nề hơn, khi ranh giới giữa “trò đùa công nghệ” và xâm hại tình dục trở nên mờ nhạt, nuôi dưỡng một môi trường trực tuyến không an toàn cho các em.​

Song song đó là thách thức kỹ thuật và pháp lý khổng lồ. Deepfake ngày càng tinh vi, khiến ngay cả chuyên gia cũng khó phân biệt thật – giả nếu chỉ nhìn bằng mắt thường. Hệ thống pháp luật vốn được xây dựng cho thời đại ảnh chụp và video truyền thống nay phải thích ứng với một thực tế, trong đó “bằng chứng hình ảnh” có thể bị tạo ra hoàn toàn từ con số 0. Khi một bức ảnh bị thao túng có thể lan đi hàng nghìn bản sao chỉ trong vài phút, yêu cầu “gỡ bỏ triệt để” trên mọi nền tảng gần như bất khả thi, đòi hỏi cách tiếp cận mới: kết hợp công cụ pháp lý, công nghệ phát hiện deepfake, cơ chế báo cáo nhanh, cùng giáo dục truyền thông cho người dùng.​

Dù nhấn mạnh đến việc siết chặt, bà Hubig cũng bác bỏ khả năng cấm đoán phần mềm hay đóng cửa nền tảng như X, bởi phần lớn thẩm quyền quy định hiện thuộc về Liên minh châu Âu. Bà cho biết ủng hộ việc Ủy ban châu Âu – dưới sự dẫn dắt của Chủ tịch Ursula von der Leyen – tiến hành xem xét cụ thể hoạt động của X và Grok trong khuôn khổ các quy định hiện có. Cách tiếp cận này cho thấy nỗ lực tìm điểm cân bằng: không bóp nghẹt đổi mới công nghệ, nhưng đặt ra những rào chắn đủ mạnh để bảo vệ con người khỏi hình thức bạo lực kỹ thuật số đang gia tăng.​

Trường hợp Grok và xu hướng “bikini ngay bây giờ” vì vậy không chỉ là câu chuyện nội bộ của Đức hay châu Âu, mà là lời nhắc nhở cho mọi quốc gia đang bước vào kỷ nguyên AI. Khi công nghệ có thể khiến bất kỳ ai – nhất là phụ nữ và trẻ em – trở thành nạn nhân tiềm tàng của những bức ảnh chưa từng tồn tại ngoài đời, thì việc xây dựng khung pháp lý, cơ chế bảo vệ nạn nhân và yêu cầu trách nhiệm từ các nền tảng công nghệ cần được xem như một ưu tiên cấp bách, chứ không phải phản ứng muộn màng sau mỗi vụ việc gây sốc.