Indonesia siết chặt biên giới, trả rác điện tử về Mỹ​

Indonesia – Giới chức Indonesia vừa tái xuất 4 container rác thải điện tử từ cảng Batam trở lại Mỹ, khẳng định không chấp nhận trở thành bãi chứa chất thải nguy hại nhập lậu từ nước ngoài.​ Tuần trước, dưới sự giám sát của hải quan thành phố Batam, lô hàng bị xác định chứa rác điện tử “nguy hiểm, độc hại” đã được đưa khỏi cảng Batu Ampar và buộc phải quay về nước xuất xứ.​ Động thái này diễn ra sau khi Bộ trưởng Môi trường Hanif Faisol Nurofiq lên tiếng cảnh báo Indonesia không thể tiếp tục gánh thay những hậu quả môi trường từ hoạt động xuất khẩu rác trái phép của các nước phát triển.​

Bốn container bị trả về thuộc sở hữu Công ty Esun International Utama Indonesia, đơn vị đăng ký nhập khẩu với danh nghĩa phế liệu phục vụ sản xuất.​ Khi kiểm tra chi tiết, lực lượng chức năng phát hiện bên trong không phải là nguyên liệu có thể tái chế an toàn mà là tập hợp rác thải điện tử với đủ loại thành phần phức tạp.​ Danh mục hàng hóa ghi nhận gồm linh kiện máy tính cũ, ổ cứng, bảng mạch đã qua sử dụng và nhiều thiết bị điện tử lẫn lộn, phần lớn không còn giá trị sử dụng và tiềm ẩn rủi ro rò rỉ hóa chất độc hại.​

Batam từ lâu là trung tâm sản xuất và hậu cần quan trọng của Indonesia, nằm tại tỉnh Riau ở phía nam Singapore, giữ vai trò cửa ngõ giao thương hàng hóa, đặc biệt là ngành công nghiệp điện – điện tử.​ Lợi thế vị trí cùng hệ thống cảng biển nhộn nhịp khiến khu vực này trở thành điểm trung chuyển hấp dẫn, kéo theo rủi ro bị lợi dụng để trà trộn rác thải vào dòng hàng hợp pháp.​ Chính quyền địa phương vì vậy chịu sức ép phải tăng cường giám sát, vừa bảo vệ uy tín môi trường kinh doanh, vừa ngăn Batam biến thành nơi tập kết rác công nghệ của khu vực.​

Lãnh đạo hải quan Batam, ông Zaky Firmansyah, cho biết sau khi cơ quan chức năng xác minh rõ các container chứa rác điện tử thuộc diện bị cấm nhập khẩu, việc tái xuất sang nước xuất xứ là bước xử lý bắt buộc theo quy định.​ Ông nhấn mạnh đơn vị nhập khẩu không thể viện dẫn lý do nhầm lẫn về khai báo, bởi quy định đối với chất thải nguy hại đã được phổ biến rõ ràng trong cộng đồng doanh nghiệp.​ Theo ông, việc buộc doanh nghiệp đưa hàng trở lại Mỹ là thông điệp răn đe mạnh mẽ nhằm ngăn chặn các ý định lợi dụng kẽ hở pháp lý để đưa rác vào Indonesia dưới vỏ bọc “phế liệu” hay “thiết bị tái chế”.​

Hải quan Indonesia từng nhiều lần cảnh báo rác điện tử là loại chất thải đặc biệt nguy hiểm bởi thường chứa chì, thủy ngân, cadimi, các hợp chất brom hữu cơ và nhiều vật liệu khó phân hủy.​ Nếu không được xử lý bằng công nghệ phù hợp, việc tháo dỡ hoặc chôn lấp có thể làm ô nhiễm đất, nước, không khí, tác động trực tiếp đến sức khỏe người dân sống quanh các bãi rác.​ Trong bối cảnh nhiều quốc gia phát triển tìm cách xuất khẩu rác ra nước ngoài để giảm áp lực xử lý trong nước, các nền kinh tế đang phát triển như Indonesia đứng trước nguy cơ trở thành “điểm đến cuối cùng” của những lô hàng độc hại.​

Hình ảnh được công bố từ tháng 10/2025 cho thấy lực lượng hải quan Indonesia đã tiến hành kiểm tra trực tiếp các container tại cảng Batu Ampar ở Batam, mở niêm phong và ghi nhận chi tiết loại hình rác thải bên trong.​ Những đống linh kiện máy tính cũ, bảng mạch hỏng và thiết bị điện tử hỗn tạp xếp đầy trong các container cho thấy đây không phải là nguồn nguyên liệu có thể đưa thẳng vào dây chuyền sản xuất.​ Theo giới chuyên gia môi trường Indonesia, chi phí xử lý an toàn khối lượng rác này, nếu để lại trong nước, sẽ lớn hơn rất nhiều so với bất kỳ lợi ích kinh tế ngắn hạn nào mà doanh nghiệp nhập khẩu có thể thu được.​

Việc Indonesia quyết liệt tái xuất lô rác điện tử về Mỹ cũng phản ánh xu hướng các nước trong khu vực siết chặt quản lý chất thải xuyên biên giới.​ Những năm gần đây, nhiều quốc gia Đông Nam Á sửa đổi quy định theo hướng tăng cường kiểm tra tại cảng, yêu cầu giấy tờ chứng minh mục đích sử dụng, đồng thời sẵn sàng từ chối, thậm chí trả về những lô hàng nghi là rác thải trá hình.​ Điều này vừa nhằm tuân thủ các cam kết quốc tế về kiểm soát vận chuyển chất thải nguy hại, vừa để bảo vệ cộng đồng trước nguy cơ ô nhiễm dài hạn.​

Các tổ chức môi trường trong nước nhận định động thái ở Batam không chỉ là vụ việc riêng lẻ về một doanh nghiệp cụ thể mà là tín hiệu cho thấy Indonesia muốn đặt ra “lằn ranh đỏ” trong chính sách nhập khẩu phế liệu.​ Theo họ, một khi các lô hàng rác điện tử bị phát hiện và kiên quyết tái xuất, các doanh nghiệp sẽ buộc phải cân nhắc kỹ giữa lợi ích ngắn hạn và nguy cơ mất trắng chi phí vận chuyển, lưu kho cũng như đối mặt với xử phạt.​ Từ góc nhìn rộng hơn, mỗi lô rác bị trả về cũng góp phần nhắc nhở các nước xuất khẩu về trách nhiệm tự xử lý chất thải do chính mình tạo ra, thay vì tìm cách đẩy gánh nặng sang các nền kinh tế đang phát triển.​

Giới quan sát cho rằng trong thời gian tới, nếu Indonesia tiếp tục duy trì lập trường cứng rắn, các cảng biển như Batam sẽ phải đầu tư mạnh hơn vào hệ thống giám định và phân loại hàng hóa ngay từ khâu cập cảng.​ Các doanh nghiệp nhập khẩu cũng sẽ phải rà soát lại đối tác, nguồn hàng để tránh rơi vào tình huống container bị giữ lại, kiểm tra rồi buộc phải tái xuất.​ Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu còn nhiều biến động, việc vừa bảo vệ môi trường, vừa duy trì dòng chảy thương mại là bài toán khó, nhưng Indonesia dường như đã lựa chọn ưu tiên không đánh đổi sức khỏe cộng đồng lấy những khoản lợi ngắn hạn từ rác thải nguy hại.