Châu Âu – Nam Mỹ: Bước ngoặt mới của tự do hóa thương mại

EU – Quyết định ký kết Hiệp định thương mại tự do (FTA) giữa Liên minh châu Âu (EU) và khối Thị trường chung Nam Mỹ (Mercosur) vào ngày 17/1 tại Paraguay khép lại gần ba thập kỷ đàm phán, đồng thời mở ra một không gian kinh tế mới với quy mô hơn 700 triệu người tiêu dùng, trải dài từ Đại Tây Dương sang Amazon. Đây không chỉ là một thỏa thuận thuần túy về cắt giảm thuế quan, mà còn là phép thử quan trọng đối với tương lai của chủ nghĩa đa phương, trong bối cảnh xu hướng bảo hộ và chủ nghĩa đơn phương đang ngóc đầu trỗi dậy trên nhiều lục địa.​

Theo quyết định được Hội đồng châu Âu thông qua ngày 9/1, Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen và Chủ tịch Hội đồng châu Âu António Costa sẽ được trao thẩm quyền ký FTA với các đối tác Mercosur, dù một số nước thành viên như Pháp hay Hungary vẫn bày tỏ lo ngại. Sự đồng thuận của đa số trong EU cho thấy giới lãnh đạo châu Âu lựa chọn ưu tiên dài hạn là mở rộng thị trường và củng cố vai trò của EU trong mạng lưới thương mại toàn cầu, thay vì tiếp tục trì hoãn vì áp lực chính trị nội khối.​

Về phía Nam Mỹ, chính phủ các nước Mercosur, đặc biệt là Brazil và Argentina, đón nhận quyết định này như một “cửa sổ cơ hội” hiếm có trong bối cảnh kinh tế khu vực chịu sức ép từ lạm phát, nợ công và biến động hàng hóa. Ngoại trưởng Argentina Pablo Quirno nhấn mạnh việc ký kết sau gần 30 năm đàm phán là một “cột mốc lịch sử”, cho thấy quyết tâm của các nền kinh tế Nam Mỹ trong việc thoát khỏi hình ảnh một “vựa nguyên liệu” phụ thuộc mà tiến tới hội nhập sâu hơn vào các chuỗi giá trị có giá trị gia tăng cao.​

Tín hiệu mạnh mẽ nhất lại đến từ Brasília, khi Tổng thống Brazil Lula da Silva gọi ngày EU thông qua hiệp định là “một ngày lịch sử đối với chủ nghĩa đa phương”. Lời khẳng định này mang nhiều hàm ý: một mặt, Brazil tìm cách củng cố vị thế cường quốc khu vực, đóng vai trò đầu tàu trong quá trình thương lượng; mặt khác, chính phủ Lula muốn gửi thông điệp rằng Nam Mỹ không chỉ là “sân sau” của bất kỳ ai, mà là một đối tác chủ động trong thiết kế trật tự thương mại mới.​

Ở cấp độ lợi ích cụ thể, FTA EU–Mercosur tạo ra một khu vực thương mại tự do được đánh giá là lớn nhất thế giới về dân số, với hơn 700 triệu người tiêu dùng, trong đó riêng EU là nền kinh tế lớn thứ ba toàn cầu, thị trường khoảng 450 triệu dân, chiếm gần 15% GDP thế giới. Theo phía Argentina, EU sẽ xóa bỏ thuế quan với 92% hàng xuất khẩu của Mercosur và dành ưu đãi thuế cho thêm 7,5%, giúp khoảng 99% kim ngạch xuất khẩu nông sản của khối được hưởng lợi. Đây là lợi thế không nhỏ cho các mặt hàng nông – lâm – thủy sản Nam Mỹ vốn có sức cạnh tranh cao về giá và sản lượng, từ thịt bò, đậu tương, ngô tới đường và cà phê.​

Tuy nhiên, chính sự vượt trội về năng lực sản xuất nông nghiệp của Mercosur lại là nguồn cơn khiến một bộ phận nông dân châu Âu lo ngại, dẫn đến các động thái phản đối dai dẳng trong nhiều năm qua. Để hóa giải áp lực nội bộ, EU đã xây dựng các cơ chế bảo vệ bổ sung cho ngành nông – thực phẩm, từ tiêu chuẩn an toàn thực phẩm đến các rào cản kỹ thuật gắn với môi trường và biến đổi khí hậu. Điều này báo trước rằng, dù thuế quan giảm sâu, dòng chảy hàng hóa thực tế vẫn sẽ bị chi phối mạnh mẽ bởi hệ thống tiêu chuẩn và quy định ngày càng khắt khe tại thị trường châu Âu.​

Ở chiều ngược lại, thị trường Nam Mỹ được kỳ vọng mở rộng cửa hơn cho hàng công nghiệp, dịch vụ và đầu tư từ EU, từ ô tô, máy móc, dược phẩm tới các sản phẩm công nghệ cao. Sau hơn 25 năm thương lượng, Ủy ban châu Âu coi hiệp định với Mercosur là công cụ quan trọng để thúc đẩy xuất khẩu và hỗ trợ các doanh nghiệp châu Âu trong bối cảnh kinh tế khu vực gặp khó khăn, tăng trưởng thấp và cạnh tranh gay gắt từ các đối thủ châu Á – Thái Bình Dương.​

Về chiến lược, FTA EU–Mercosur có thể được xem là một bước đi nhằm “trấn an” các đối tác rằng EU vẫn còn năng lực và ý chí định hình luật chơi trong thương mại quốc tế, thay vì chỉ tập trung vào các hồ sơ nội khối. Trong bối cảnh nhiều hiệp định thương mại lớn đình trệ hoặc bị điều chỉnh do căng thẳng địa chính trị, việc EU “bật đèn xanh” cho thỏa thuận với Mercosur gửi đi tín hiệu rằng châu Âu chưa rời khỏi cuộc đua mở rộng mạng lưới FTA toàn cầu.​

Với Nam Mỹ, tác động của hiệp định vượt ra ngoài câu chuyện xuất – nhập khẩu thuần túy, khi nó buộc các nước trong khối Mercosur phải đối mặt với yêu cầu cải cách thể chế, nâng chuẩn cạnh tranh và minh bạch hóa môi trường kinh doanh. Việc tiếp cận sâu hơn vào một thị trường có các tiêu chuẩn cao như EU sẽ kéo theo áp lực điều chỉnh về quy định môi trường, lao động, truy xuất nguồn gốc – những lĩnh vực mà nhiều quốc gia Nam Mỹ vốn còn khoảng cách đáng kể.​

Một điểm đáng chú ý khác là sự chủ động của các nước nhỏ hơn trong Mercosur như Uruguay, khi Ngoại trưởng Mario Lubetkin khẳng định nước này sẽ là một trong những quốc gia phê chuẩn hiệp định đầu tiên và sớm kích hoạt cơ chế thực thi tạm thời. Tổng thống Yamandú Orsi dự kiến tham dự lễ ký tại Paraguay, cho thấy Montevideo nhìn thấy ở FTA này cơ hội để định vị lại vai trò của Uruguay như một cửa ngõ đón dòng vốn và hàng hóa EU vào khu vực Nam Mỹ.​

Dù vậy, từ lễ ký tới khi hiệp định chính thức đi vào cuộc sống là một chặng đường dài, với hàng loạt thủ tục phê chuẩn tại nghị viện các nước, nguy cơ bị trì hoãn hoặc điều chỉnh bởi những biến động chính trị trong tương lai. Bên cạnh đó, các làn sóng phản đối từ giới nông dân châu Âu hay các tổ chức môi trường có thể tiếp tục tác động lên tiến trình thực thi, buộc các bên phải tìm kiếm những thỏa hiệp mới về cam kết phát triển bền vững, bảo vệ rừng và giảm phát thải.​

Ở tầm nhìn rộng hơn, FTA EU–Mercosur là phép thử cho khả năng dung hòa giữa hai mô hình phát triển: một bên là nền kinh tế phát triển với tiêu chuẩn cao về môi trường và xã hội, một bên là các nền kinh tế đang phát triển dựa nhiều vào lợi thế tài nguyên và nông nghiệp quy mô lớn. Nếu vượt qua được những bất đồng cố hữu, hiệp định có thể trở thành hình mẫu mới cho cách các khu vực với trình độ phát triển khác nhau cùng thiết lập khuôn khổ hợp tác thương mại vừa cởi mở, vừa có trách nhiệm.​

Khi hiệp định được ký tại Paraguay, thông điệp không chỉ dừng lại ở việc dựng lên một “xa lộ thương mại” giữa hai bờ Đại Tây Dương, mà còn là lời khẳng định rằng con đường đối thoại và thỏa hiệp vẫn có thể chiến thắng trong một thế giới đầy rẫy các rào cản và xung đột lợi ích. Câu hỏi còn lại nằm ở chỗ các chính phủ, doanh nghiệp và người dân hai khu vực sẽ tận dụng cơ hội này đến đâu, và liệu FTA EU–Mercosur có thực sự trở thành một điểm tựa mới cho đà phục hồi và tăng trưởng trong giai đoạn đầy bất định phía trước.