Ăn Tết nhà ngoại và bài toán bình đẳng trong gia đình hiện đại​

Việt Nam – Mười năm làm dâu trưởng ở vùng Kinh Bắc (Bắc Ninh), Thu Thảo, 33 tuổi, luôn tuân theo lịch ăn Tết bất di bất dịch: từ 28 Tết đến hết trưa mùng 2, chị “thuộc biên chế” nhà chồng, lo toan mâm cao cỗ đầy, thắp hương, tiếp họ hàng, hiếm khi có thời gian về thăm bố mẹ đẻ ở Nam Định. Tháng Chạp vừa rồi, bố chị bị tai biến, nằm liệt giường, trong nhà chỉ còn người mẹ già loay hoay xoay xở, khiến chị quyết định phải phá vỡ “luật ngầm” nhiều năm qua để được về ngoại chăm sóc bố trong những ngày Tết.​

Khi mở lời xin phép về nhà ngoại từ trước Tết, Thu Thảo lập tức bị bố chồng gạt phắt, với yêu cầu “trước Giao thừa phải có mặt ở nhà lo hương khói”. Dù chị giải thích bố đẻ bệnh nặng và chỉ xin một năm ngoại lệ, ông vẫn kiên quyết không đồng ý. Bức xúc trước sự cứng nhắc ấy, chị nói thẳng: “Con xin phép bố cho phải đạo, thực tế con chỉ đang thông báo”. Câu nói khiến không khí gia đình như đóng băng; bố chồng nổi giận, mắng con dâu là “làm loạn” và trách con trai “không biết dạy vợ”.​

Trường hợp của Thu Thảo chỉ là một lát cắt điển hình trong vô số câu chuyện căng thẳng quanh bài toán “Tết nội, Tết ngoại” đang âm ỉ trong nhiều gia đình Việt, nhất là khi cả hai bên đều mong con cháu sum họp những ngày đầu năm. Mỗi dịp Tết đến, mong muốn đoàn tụ bên người thân vốn là nhu cầu rất tự nhiên, nhưng khi quan niệm cũ về bổn phận dâu con chạm trán với nhận thức mới về bình đẳng, mâu thuẫn dễ dàng bùng phát.​

Sự va đập của hai hệ tư tưởng​

PGS.TS Bùi Xuân Đính, nhà nghiên cứu dân tộc học, cho rằng làn sóng đấu tranh “đòi ăn Tết ngoại” bắt đầu bùng lên khoảng một thập kỷ trở lại đây, đặc biệt tại các đô thị lớn. Đây không phải là sự “đổi tính” nhất thời của các nàng dâu, mà phản ánh một cuộc dịch chuyển sâu rộng trong cấu trúc xã hội và gia đình Việt Nam. Trong xã hội nông nghiệp truyền thống, quan niệm “thuyền theo lái, gái theo chồng” mặc định con dâu phải dồn toàn lực cho Tết nhà nội, coi đó như thước đo hiếu thuận và đạo làm dâu. Khi mô hình gia đình, vai trò giới và sinh kế thay đổi, chiếc khung tư duy ấy dần trở nên chật hẹp.​

Phụ nữ hiện đại ngày càng độc lập về tài chính, có trình độ, nghề nghiệp, vị thế xã hội tương đương nam giới, thậm chí là trụ cột kinh tế gia đình. Khi cán cân đóng góp không còn lệch về một phía, nhu cầu được đối xử bình đẳng trong việc chăm sóc cha mẹ ruột cũng tăng lên, nhất là trong các dịp quan trọng như Tết. Bên cạnh đó, xã hội đang dịch chuyển từ tư duy “ăn Tết” sang “chơi Tết”, tức Tết không chỉ còn là chuỗi ngày vào bếp, bày biện, tiếp khách mà còn là khoảng thời gian nghỉ ngơi, du lịch, tận hưởng không gian tinh thần cho cả gia đình. Khi nhu cầu thụ hưởng và tự do cá nhân được coi trọng, gánh nặng cỗ bàn không còn đủ sức trói chặt người phụ nữ vào căn bếp nhà chồng như trước. PGS Đính nhận định, “cuộc ‘đảo chính’ ăn Tết nhà ngoại” là kết quả trực tiếp của các chuyển biến ấy.​

GS.TS Ngô Thị Phương Lan, Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia TP HCM), đồng tình rằng thước đo hạnh phúc gia đình đã thay đổi. Theo bà, bình đẳng giới không còn là khẩu hiệu trên giấy, mà là nhu cầu hiện hữu của các cặp vợ chồng trẻ. Khi cả bên nội và bên ngoại cùng hỗ trợ mạnh mẽ cho gia đình hạt nhân – từ tài chính, sự nghiệp đến việc chăm sóc con cái – thì quyền được hưởng không khí Tết ở cả hai bên phải được coi là bình đẳng. Bà nhấn mạnh, đây là xu thế không thể đảo ngược, bởi ngày càng nhiều ông bà ngoại tham gia nuôi dưỡng, trông cháu, nâng đỡ con gái sau hôn nhân không kém gì bên nội. Khi trách nhiệm và sự đóng góp được chia đều, việc một nàng dâu chỉ “thuộc” về nhà chồng trong những thời khắc quan trọng là không còn phù hợp.​

Rào cản đến từ sự cam chịu​

Không phải lúc nào áp lực cũng đến từ phía gia đình chồng; đôi khi, rào cản lớn nhất lại nằm ở chính những phụ nữ đã quen với sự cam chịu. Chị Chu Thanh, 48 tuổi, sống tại Hà Nội, có bố mẹ chồng tâm lý, nhiều lần giục con dâu thu xếp về ngoại ăn Tết cho trọn nghĩa, nhưng chị vẫn chỉ dám “ghé qua” chốc lát. Chị bảo: “Con gái là con người ta. Về nhà đẻ mình chỉ là khách, ngồi chơi thì ngại, làm thì không quen nếp”, một cách nói cho thấy tư duy “xuất giá tòng phu” đã ăn sâu tới mức chính người trong cuộc cũng không nhận ra.​

Ngay cả mẹ đẻ của Thu Thảo, khi nghe con gái than thở chuyện bị gia đình chồng làm khó, cũng chỉ khuyên con “cứ lo tròn đạo hiếu bên đó, đừng để người ta đánh giá”. Lời dặn tưởng như vì thương con lại vô tình củng cố tâm lý hy sinh không điều kiện, khiến người con tin rằng việc mình vắng Tết nhà ngoại là “luật bất thành văn”, không nên tranh cãi. Chuyên gia tâm lý Hoàng Hải Vân nhận định, sự bất bình đẳng giới nhiều khi được nuôi dưỡng bởi chính những thỏa hiệp như vậy. Khi người phụ nữ tự nhận mình chỉ là “khách” ở nhà đẻ, họ đã bỏ lại phía sau quyền bình đẳng của chính mình trước khi bất kỳ ai kịp tước đoạt nó.​

Cái “ấm” quan trọng hơn cái “thắng”​

Để tháo gỡ mâu thuẫn Tết nội – Tết ngoại, chuyên gia tâm lý Hồng Hương (Hội Bảo vệ Quyền Trẻ em Việt Nam) cho rằng các cặp vợ chồng nên nhớ nguyên tắc: trong gia đình, cái “ấm” quan trọng hơn cái “thắng”. Quan hệ giữa vợ chồng, cha mẹ, con cái không phải phiên tòa để phân định ai đúng ai sai, mà là không gian cần nhiều thấu hiểu và linh hoạt. Theo bà, thước đo của một cái Tết trọn vẹn không nằm ở việc dâu trưởng có mặt mấy tiếng đồng hồ ở nhà nội, mà nằm ở cảm giác sum vầy, ấm áp mà các thành viên cùng nhau tạo nên.​

Giáo sư Ngô Thị Phương Lan nhấn mạnh, những ngày đầu xuân là dịp đặc biệt để bồi đắp hòa khí, hàn gắn các vết nứt nếu có, và kết nối thế hệ. Nếu để câu chuyện ăn Tết bên ngoại biến thành ngòi nổ xung đột, gia đình có thể đánh mất ý nghĩa đẹp nhất của Tết. Theo bà, vợ chồng trẻ cần đặt sự chia sẻ trách nhiệm và lắng nghe lên hàng đầu, cùng nhau giải thích với hai bên nội ngoại, thay vì để một mình người vợ “đứng mũi chịu sào”.​

Một ví dụ là trường hợp của Lâm Thảo Ly, 27 tuổi, đã ba năm làm dâu nhưng chưa từng đau đầu vì chuyện ăn Tết. Dù quê chồng ở Thanh Hóa, quê vợ ở Phú Thọ, cách nhau hơn 300 km, bố mẹ chồng Ly luôn chủ động đề nghị các con luân phiên, năm nội năm ngoại. “Ông bà bảo bố mẹ Ly nuôi con vất vả hơn 20 năm, giờ gả về đây mình phải thương như con ruột”, Ly kể; năm ngoái, cô được nhà chồng giục về ngoại từ ngày 25 tháng Chạp. Trong cách ứng xử ấy, sự bao dung của thế hệ trước và sự có mặt chủ động của người chồng trở thành chìa khóa giúp Tết không còn là cuộc “giằng co” giữa hai bên gia đình.​

PGS Bùi Xuân Đính cho rằng không có một khuôn mẫu cứng nhắc nào phù hợp với mọi gia đình. Với con trưởng, đặc biệt khi cha mẹ chồng đã già yếu, trách nhiệm hương khói, thờ tự vẫn là gánh nặng khó chuyển giao. Nhưng với các cặp vợ chồng trẻ, ông bà hai bên còn khỏe, việc luân phiên ăn Tết nội – ngoại hoặc chia lịch hợp lý (ví dụ đón Giao thừa bên nội, mùng 1 hoặc mùng 2 về ngoại) là lựa chọn văn minh, giảm áp lực cho tất cả. Điều quan trọng, theo ông, là thế hệ cha mẹ cần rộng lòng hơn, trong khi người chồng phải đứng ra chia sẻ, bảo vệ quyền được sum họp với cả hai bên gia đình của vợ.​

Khi Tết thôi là cuộc thi xem nàng dâu nào “hi sinh” nhiều hơn, mà trở về đúng nghĩa là dịp đoàn tụ, chia sẻ và chăm sóc lẫn nhau, câu hỏi “Tết này về nội hay ngoại?” sẽ không còn là phép thử đau đầu cho hạnh phúc gia đình, mà trở thành cơ hội để mọi người cùng nhau tìm tiếng nói chung.​