Y tế Cuba tê liệt vì khủng hoảng điện và nhiên liệu

Cuba – Hàng chục năm qua, hệ thống y tế Cuba từng được ca ngợi như một biểu tượng thành công của cách mạng, với mạng lưới bác sĩ phủ khắp và dịch vụ chăm sóc sức khỏe miễn phí cho người dân. Thế nhưng hiện tại, toàn bộ cấu trúc ấy đang chao đảo trước sự kết hợp của suy thoái kinh tế, trừng phạt quốc tế và khủng hoảng năng lượng kéo dài.

Tại thủ đô Havana, một bác sĩ phẫu thuật với 25 năm kinh nghiệm bắt đầu ngày mới từ 5h sáng, không phải trong phòng mổ mà bên bếp gas nhỏ, nơi ông nấu cơm đậu để bán kiếm thêm thu nhập. Đồng lương 8.000 peso mỗi tháng của ông bị bào mòn bởi lạm phát, trong khi chỉ riêng một khay trứng đã có giá tới 3.000 peso, khiến việc đi lại làm việc cũng trở thành gánh nặng. Khi rời căn bếp tạm bợ để tới bệnh viện, ông bước vào một thực tế còn khắc nghiệt hơn: điện mất tới 20 giờ mỗi ngày, nước sạch khan hiếm và các vật dụng cơ bản cho chăm sóc bệnh nhân đều thiếu hụt.

Trong điều kiện đó, các bác sĩ buộc phải xoay xở bằng mọi cách. Những chiếc vỏ chai nước lọc được tận dụng làm túi đựng nước tiểu cho bệnh nhân, sàn bệnh viện được lau bằng nước lã vì không đủ hóa chất tẩy trùng. Cảnh tượng tại các cơ sở y tế công lập – vốn từng là niềm tự hào quốc gia – giờ đây là những dãy phòng tối, quạt trần bất động, máy móc im lìm vì không có điện vận hành.

Cú đánh mạnh nhất giáng xuống hệ thống y tế bắt nguồn từ khủng hoảng năng lượng. Kinh tế Cuba vốn đã kiệt quệ vì các lệnh trừng phạt khắt khe của Mỹ, nay càng tồi tệ hơn khi lệnh phong tỏa dầu mỏ mới được áp đặt. Ngày 3/1, Tổng thống Venezuela Nicolas Maduro – đồng minh thân cận và là nguồn cung dầu chủ chốt cho Cuba – bị lật đổ, kéo theo việc dòng dầu viện trợ bị chặn đứng. Kể từ ngày 9/1, Cuba gần như không nhận được giọt dầu nào từ bên ngoài, khiến hệ thống điện lực quốc gia rơi vào tê liệt.

Hậu quả lan rộng nhanh chóng. Mất điện diện rộng khiến các nhà máy phát điện ngừng hoạt động, trong khi nhiên liệu trong nước không đủ bù đắp. Giao thông công cộng thưa dần rồi gần như tê liệt, xe buýt cắt chuyến, người dân chen nhau trên những phương tiện còn sót lại. Ngay cả xe thu gom rác cũng không còn xăng để chạy, khiến rác thải ứ đọng trên các con phố, làm gia tăng nguy cơ dịch bệnh trong bối cảnh bệnh viện vốn đã quá tải.

Các bệnh viện, vốn phụ thuộc vào máy phát điện dự phòng để duy trì hoạt động trong thời gian cúp điện, nay cũng dần cạn kiệt dầu. Nhiều nơi buộc phải tắt bớt thiết bị, hoãn phẫu thuật không cấp cứu, giảm tối đa sử dụng máy móc để tiết kiệm từng lít nhiên liệu cuối cùng. Các phòng chăm sóc tích cực – nơi những bệnh nhân nặng sống nhờ máy thở và hệ thống hỗ trợ sự sống – trở thành điểm nóng của sự lo âu khi bất kỳ đợt cắt điện kéo dài nào cũng có thể dẫn đến bi kịch.

Một nghiên cứu công bố trên Tạp chí Y khoa The Lancet được dẫn lại cho thấy, tỷ lệ tử vong tại các cơ sở y tế có thể tăng tới 43% khi nguồn điện bị gián đoạn liên tục. Nguyên nhân chính là do các thiết bị hỗ trợ sự sống ngừng hoạt động, điều kiện vô trùng suy giảm, thuốc men và vaccine không được bảo quản đúng nhiệt độ. Với Cuba, những con số đó không còn là cảnh báo lý thuyết mà đã trở thành thực tế hiển hiện qua từng ca tử vong đáng lẽ có thể tránh được.

Trong các hành lang bệnh viện ở Havana, bệnh nhân và người nhà ngồi chen chúc trong bóng tối, chờ đợi từng giờ có điện trở lại. Một số người phải tự mang nước uống, xô chậu và những vật dụng cơ bản đến chăm sóc người thân, bởi bệnh viện không còn đủ nguồn lực đáp ứng. Các y bác sĩ – vốn từng là tầng lớp được xã hội tôn vinh – giờ quay cuồng trong lịch trực dày đặc, thu nhập bị bào mòn và điều kiện làm việc tụt dốc, nhưng vẫn phải cố bám trụ vì không muốn bỏ rơi bệnh nhân.

Sự suy thoái của hệ thống y tế cũng đặt ra câu hỏi về tương lai của mô hình từng được coi là “thành tựu vĩ đại” sau cuộc cách mạng năm 1959. Trong nhiều thập kỷ, Cuba tự hào về tỷ lệ bác sĩ trên đầu người thuộc nhóm cao nhất thế giới và từng cử hàng nghìn bác sĩ đi hỗ trợ các nước khác. Giờ đây, chính họ lại phải vật lộn để duy trì những dịch vụ tối thiểu cho người dân trong nước, trong bối cảnh thiếu thuốc, thiếu điện, thiếu cả niềm tin.