Trung Quốc siết lại hệ thống tín nhiệm xã hội: “chấm điểm công dân”

Trung Quốc – Văn bản chỉ đạo chiến lược ban hành cuối tháng 3-2025 của Văn phòng Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc và Văn phòng Quốc vụ viện đánh dấu bước điều chỉnh quan trọng đối với hệ thống tín nhiệm xã hội (SCS). Thay vì tập trung vào tranh luận “chấm điểm công dân”, Bắc Kinh nhấn mạnh yêu cầu thu hẹp phạm vi đánh giá, bảo đảm căn cứ pháp lý rõ ràng và chính thức đưa cơ chế phục hồi tín nhiệm vào vận hành.​

Từ giai đoạn thử nghiệm khoảng 2009 đến 2018, nhiều địa phương ở Trung Quốc từng áp dụng mô hình chấm điểm cá nhân dựa trên hành vi đời sống thường ngày, từ việc chấp hành luật giao thông, giữ trật tự công cộng đến những chuẩn mực xã hội khó định lượng. Một số nơi xây dựng thang điểm (thường 1.000 điểm) hoặc xếp hạng A–D, gắn với các ưu đãi hoặc hạn chế trong tiếp cận dịch vụ công và một số cơ hội nhất định trong đời sống.​

Cách làm này gây nên lo ngại trong và ngoài nước khi các biện pháp trừng phạt có thể kéo dài mà không có lối quay lại cho cá nhân hay doanh nghiệp bị đánh giá “xấu”. Câu hỏi “sau khi bị liệt vào diện không tín nhiệm thì có được xóa án, được cơ hội làm lại từ đầu hay không” trở thành tâm điểm tranh luận quanh hệ thống này.​

Bước sang giai đoạn mới, giới lãnh đạo Trung Quốc khẳng định không từ bỏ hệ thống tín nhiệm xã hội mà điều chỉnh để phục vụ rõ hơn cho các mục tiêu tài chính, kinh doanh và quản lý nhà nước. Trọng tâm được chuyển dần từ việc đánh giá hành vi xã hội khó đo lường sang giám sát tuân thủ pháp luật, thực hiện nghĩa vụ hợp đồng và kỷ luật trong hoạt động kinh tế.​

Việc bổ sung cơ chế phục hồi tín nhiệm được xem là nỗ lực trả lời những chỉ trích kéo dài suốt hơn một thập niên về nguy cơ “án treo” vĩnh viễn đối với người bị gắn mác vi phạm. Khi có con đường gỡ bỏ các biện pháp trừng phạt sau một thời gian chấp hành, hệ thống được kỳ vọng sẽ bớt tính trừng phạt tuyệt đối và tăng yếu tố khuyến khích tuân thủ.​

Dù vậy, những tranh luận về ranh giới giữa quản lý nhà nước bằng công cụ tín nhiệm và việc can thiệp sâu vào đời sống cá nhân nhiều khả năng sẽ còn tiếp diễn. Trong bối cảnh dữ liệu và thuật toán ngày càng chi phối hoạt động quản trị, cách Trung Quốc thiết kế và vận hành SCS sẽ tiếp tục là chủ đề được cộng đồng quốc tế theo dõi sát sao