Thuế thu nhập “một cú nhấp chuột”: Bước thử nghiệm táo bạo của các bang Đức

Hessen – Tại Đức, câu chuyện khai thuế thu nhập vốn là nỗi ám ảnh thường niên của hàng triệu lao động và người nghỉ hưu đang bước vào một giai đoạn thử nghiệm mới: thay vì người dân tự điền từng ô trong biểu mẫu, cơ quan thuế sẽ chủ động lập sẵn bản tính thuế, gửi cho công dân kiểm tra và tự động ban hành quyết định nếu không có ý kiến phản hồi. Thí điểm khởi nguồn từ bang Hessen, nhanh chóng thu hút sự chú ý của Thuringen và cả Sachsen-Anhalt, mở ra tranh luận lớn hơn về tương lai số hóa quản lý thuế tại Đức và quyền chủ động của người nộp thuế.​

Ở Hessen, mô hình được triển khai với một nhóm công dân được lựa chọn, nơi dữ liệu thu nhập và các khoản khấu trừ cơ bản đã có sẵn trong hệ thống của cơ quan thuế Kassel. Cơ quan thuế lập dự thảo quyết toán thuế thu nhập năm 2024, gửi cho người nộp thuế xem xét trong khoảng bốn tuần. Nếu người nhận không phản hồi hoặc đồng ý, thông báo quyết toán chính thức sẽ được ban hành, trong khi người dân vẫn có quyền bổ sung chi phí được khấu trừ hay tự lập tờ khai như trước. Cách tiếp cận “đảo chiều” này biến tờ khai thuế từ nghĩa vụ chủ động của công dân thành một đề xuất hành chính mặc định, tạo tiện lợi nhưng cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về minh bạch và niềm tin.​

Thuringen là bang đầu tiên công khai bày tỏ mong muốn “đi theo” nhưng với những điều chỉnh phù hợp bối cảnh địa phương. Nghị sĩ Maik Kowalleck, phụ trách chính sách ngân sách của CDU, coi việc tự động hóa khai thuế là công cụ giảm gánh nặng hành chính cho cả người dân lẫn bộ máy nhà nước, với lập luận: nếu nhà nước đã có dữ liệu thì nên trả lại dữ liệu đó dưới dạng dịch vụ thuận tiện. Tuy nhiên, Bộ Tài chính Thuringen tỏ ra thận trọng hơn khi nhấn mạnh nhu cầu phải thống nhất thêm giữa liên bang và các bang, bảo đảm hạ tầng công nghệ, pháp lý và tổ chức trước khi triển khai rộng, với mốc mục tiêu khả dĩ là năm 2026.​

Điểm then chốt trong kế hoạch của Thuringen là xây dựng quy trình điện tử dựa trên ứng dụng di động và hệ thống Elster – nền tảng khai thuế trực tuyến vốn đã quen thuộc với người dân. Theo định hướng được nêu ra, tờ khai sẽ được “tự động tạo, người nộp thuế hoặc đại diện chỉ cần kiểm tra rồi chấp thuận bằng một cú nhấp chuột”, sau đó mọi trao đổi và thông báo quyết định thuế cũng được gửi điện tử. Hiện gần 80% người nộp thuế ở Thuringen đã sử dụng hình thức điện tử thông qua Elster hoặc các nhà cung cấp tư nhân, đây được coi là nền tảng thuận lợi để bước sang giai đoạn tự động hóa cao hơn.​

Sachsen-Anhalt cũng không đứng ngoài cuộc khi liên minh cầm quyền tại bang này kêu gọi một mô hình thống nhất toàn liên bang cho đánh giá thuế thu nhập tự động. Lập luận từ phe CDU ở đây rất gần với quan điểm của giới công chức thuế: tờ khai thuế là gánh nặng lớn đối với nhiều người lao động và người nghỉ hưu, trong khi cơ quan thuế lại đang bị quá tải vì phải xử lý vô số “hồ sơ đơn giản” lặp lại theo năm. Nếu tự động hóa những trường hợp tiêu chuẩn, nhân lực chuyên môn sẽ có nhiều thời gian hơn cho các hồ sơ phức tạp, tranh chấp, gian lận hoặc những nhóm người có hoàn cảnh đặc biệt cần tư vấn kỹ càng.​

Công đoàn Thuế Đức nhìn chung ủng hộ thí điểm của Hessen, coi đây là bước tiến tới một nền hành chính thuế hiện đại, tập trung hơn vào quản lý rủi ro thay vì xử lý thao tác thủ công. Chủ tịch công đoàn nhấn mạnh rằng trong bối cảnh nhân lực tài chính công không dễ mở rộng, giải pháp duy nhất để giữ chất lượng kiểm tra là “giảm khối lượng việc thủ công” nhờ số hóa và tự động hóa các trường hợp tiêu chuẩn. Từ góc độ quản lý, đây là cách vừa thân thiện với người dân, vừa củng cố năng lực kiểm soát thuế trong một nền kinh tế ngày càng phức tạp.​

Tuy vậy, việc cơ quan thuế “làm hộ” luôn tờ khai cũng kéo theo không ít băn khoăn. Ở cấp kỹ thuật, yêu cầu chia sẻ dữ liệu giữa liên bang và các bang, kết nối hệ thống Elster với nhiều nguồn dữ liệu khác nhau, bảo đảm an ninh mạng và quyền riêng tư đã đủ là bài toán khó. Ở cấp độ pháp lý và xã hội, câu hỏi nhạy cảm hơn là: khi nhà nước vừa là bên thu thuế vừa là bên tính toán thay cho công dân, cần những cơ chế nào để người nộp thuế không bị “an phận” chấp nhận mọi con số trên bản dự thảo chỉ vì thủ tục quá tiện lợi? Nếu thiếu văn hóa kiểm tra độc lập, nguy cơ người yếu thế bỏ qua quyền lợi hợp pháp (các khoản khấu trừ, ưu đãi) là có thật.​

Một khía cạnh khác cũng đáng chú ý là ranh giới giữa tự động hóa hữu ích và sự lệ thuộc quá mức vào hệ thống. Hiện nay, người dân vẫn được quyền tự khai thuế hoặc nhờ cố vấn thuế nếu muốn tối ưu, còn mô hình mới chỉ đóng vai trò “tùy chọn mặc định cho trường hợp đơn giản”. Nhưng nếu trong tương lai, đa số chấp nhận bản dự thảo mà không đọc kỹ, điều đó có thể làm giảm sức ép cải thiện tính dễ hiểu của luật thuế, vì gánh nặng “dịch luật ra thực tế” đã được máy móc và công chức gánh thay. Ngược lại, nếu nhà nước chủ động kết hợp mô hình này với dịch vụ tư vấn rõ ràng, thông báo minh bạch về quyền lợi và trách nhiệm, đây lại là cơ hội để nâng cao hiểu biết thuế của người dân.​

Trên bình diện rộng hơn, các thí điểm tại Hessen, Thuringen và những kêu gọi từ Sachsen-Anhalt cho thấy xu hướng chung: quản lý thuế đang chuyển từ mô hình “khai – kiểm – thu” truyền thống sang mô hình “dữ liệu – dự báo – xác nhận”. Trong mô hình mới, dữ liệu do nhà nước và các bên thứ ba thu thập, hệ thống đưa ra tính toán, người dân chủ yếu làm động tác xác nhận hoặc điều chỉnh. Điều này có thể là bước tiến lớn về hiệu quả nhưng đồng thời đặt lên bàn câu hỏi cốt lõi: một nền hành chính càng thông minh thì quyền kiểm soát của công dân càng phải được bảo vệ bằng những cơ chế đơn giản, dễ tiếp cận và thực sự có ý nghĩa, tránh để sự tiện lợi che khuất trách nhiệm giám sát của chính người nộp thuế đối với nhà nước.​