Những tranh cãi gay gắt quanh “quỹ đặc biệt” 500 tỷ euro

CHLB Đức – Việc sử dụng quỹ đặc biệt trị giá 500 tỷ euro của chính phủ Đức đang làm bùng lên làn sóng chỉ trích dữ dội từ giới nghiên cứu kinh tế, phe đối lập cũng như các hiệp hội doanh nghiệp và tổ chức xã hội dân sự. Trọng tâm tranh luận xoay quanh câu hỏi: số tiền đáng lẽ dành cho đầu tư khí hậu và hạ tầng có đang bị âm thầm dùng để lấp các lỗ hổng ngân sách thường xuyên hay không.​

Hai viện nghiên cứu kinh tế hàng đầu, Viện Ifo và Viện Nghiên cứu Kinh tế Cologne (IW), đã thổi bùng tranh cãi bằng các tính toán cho thấy phần lớn nguồn lực từ quỹ đặc biệt không hề chảy vào những dự án cơ sở hạ tầng mới hay biện pháp bảo vệ khí hậu như công chúng được hứa hẹn. Theo Ifo, tới 95% số tiền không trở thành đầu tư bổ sung cho hạ tầng, trong khi IW cũng đưa ra con số đáng báo động là 86%. Từ góc nhìn của các viện này, quỹ đặc biệt đang bị sử dụng sai mục đích, thực chất là một công cụ tài khóa linh hoạt để vá các khoảng trống trong ngân sách cơ bản.​

Bộ Tài chính Liên bang lập tức bác bỏ những cáo buộc này và gọi kết luận của các viện nghiên cứu là “không đúng sự thật”. Theo người phát ngôn bộ, toàn bộ số tiền đều được sử dụng đúng như yêu cầu của Quốc hội: bổ sung cho nỗ lực hiện đại hóa đất nước, song hành với các khoản chi đầu tư trong ngân sách cốt lõi. Chính phủ nhấn mạnh rằng tỷ lệ đầu tư tối thiểu 10% trong ngân sách cơ bản – vốn được Quốc hội thông qua – đã được đảm bảo trong kế hoạch tài chính 2025, và sẽ tiếp tục được giữ vững cho ngân sách 2026 cũng như giai đoạn đến năm 2029. Bên cạnh đó, Berlin cho rằng các nghiên cứu đã dựa trên một bản dự thảo ngân sách cũ của liên minh cầm quyền trước khi sụp đổ, từ đó làm sai lệch bức tranh thực tế.​

Không chỉ chính phủ liên bang, ban lãnh đạo khối nghị sĩ SPD trong Quốc hội cũng đứng ra bảo vệ quỹ đặc biệt. Chủ tịch nhóm nghị sĩ SPD Matthias Miersch khẳng định mọi thứ đều minh bạch và được ràng buộc bởi các quy định hiến pháp rõ ràng. Ông lập luận rằng quỹ đặc biệt chỉ thực sự có hiệu lực từ mùa thu 2025, vì vậy các nghiên cứu chưa phản ánh đầy đủ tính chất “đầu tư bổ sung cho tương lai đất nước” của gói này. Lãnh đạo khối nghị sĩ Liên minh CDU/CSU trong Quốc hội cũng bác bỏ cáo buộc “biển thủ”, cho rằng mọi dự án đường sá và đường sắt đã sẵn sàng thi công đều có thể nhận tài trợ từ quỹ, điều vốn trước đây không thể làm được.​

Quỹ đặc biệt trị giá 500 tỷ euro đã được Bundestag và Bundesrat thông qua năm ngoái với cơ chế vay nợ để đầu tư thêm cho hạ tầng và khí hậu. Trong đó, 100 tỷ euro được phân bổ cho các bang, 100 tỷ euro chuyển vào Quỹ Khí hậu và Chuyển đổi – một quỹ riêng của liên bang, phần còn lại dành cho các dự án đầu tư cấp quốc gia khác. Để thông qua gói này, Hiến pháp Đức đã phải sửa đổi với đa số hai phần ba, trong đó đảng Xanh đóng vai trò quyết định khi bỏ phiếu ủng hộ.​

Chính đảng Xanh giờ đây lại trở thành mục tiêu chỉ trích từ cả bên trái lẫn cực hữu. Chủ tịch nhóm nghị sĩ cánh tả Heidi Reichinnek cho rằng quỹ đặc biệt không hề phục vụ bảo vệ khí hậu hay đầu tư công mới, mà chủ yếu để chính phủ lấp những lỗ hổng khổng lồ trong ngân sách. Bà cáo buộc đảng Xanh đã “tự nguyện tạo điều kiện” cho chính phủ và bị “dắt mũi hoàn toàn”, khi chấp nhận thỏa hiệp Hiến pháp để đổi lấy một công cụ tài khóa mà họ không kiểm soát được dòng tiền.​

Đảng cực hữu AfD đi xa hơn khi cáo buộc chính phủ liên bang “nói dối trước Quốc hội”. Đồng chủ tịch AfD Alice Weidel gọi toàn bộ dự án quỹ đặc biệt là “trò lừa bịp ngay từ đầu”. Lãnh đạo đảng đối lập Tino Chrupalla thì cảnh báo việc dùng quỹ để “vá lỗ hổng” ngân sách sẽ gây hại trực tiếp cho cơ sở hạ tầng, đặc biệt tại các vùng nông thôn vốn đã chịu thiệt thòi nhiều năm qua.​

Những tiếng nói phẫn nộ không chỉ đến từ giới chính trị. Liên đoàn các ngành nghề thủ công lành nghề của Đức (ZDH) phàn nàn về “khoảng trống đầu tư khổng lồ” và tình trạng thiếu vốn cho các dự án xây dựng, hạ tầng, dù chính phủ tuyên bố đang có một gói đầu tư lịch sử. Ngành xây dựng cũng lên tiếng chỉ trích, cho rằng các công trình hạ tầng cấp thiết vẫn phải chờ đợi trong khi tiền từ quỹ đặc biệt bị rẽ sang các mục đích khác. Trong một tuyên bố chung, Caritas, WWF và Liên minh Khí hậu Đức cũng bày tỏ thất vọng, chỉ trích cách sử dụng nguồn lực mà họ cho rằng xa rời cam kết tăng tốc chuyển đổi xanh.​

​