Người Việt ở Đức và cái giá của ảo tưởng đổi đời​

Người Việt tại Đức từ lâu được cộng đồng sở tại nhắc đến như một nhóm lao động chăm chỉ, có khả năng chịu đựng áp lực và điều kiện sống khắc nghiệt hơn mặt bằng chung người bản xứ, nhưng đằng sau lời khen ấy là một cái giá không nhỏ về sức khỏe, đời sống gia đình và sự hội nhập xã hội lâu dài. Nếu người Đức sau nhiều thập kỷ hưởng thành quả phát triển đã chuyển sang ưu tiên cân bằng và chất lượng sống, thì không ít người Việt tại đây vẫn mắc kẹt trong vòng xoáy kiếm tiền, tích lũy và gửi về quê nhà như thước đo duy nhất của thành công.​

Từ giấc mơ container đến tiệm nail, quán ăn

Làn sóng người Việt đến Đức được hình thành từ nhiều đợt và nhiều hình thức khác nhau: lao động hợp tác từ thời bao cấp, sau đó là dòng người vượt biên bằng container, du lịch rồi trốn ở lại, kết hôn giả hoặc tìm cách bám trụ sau những hợp đồng giới thiệu sản phẩm ngắn hạn. Nhiều người trong số họ có quãng thời gian dài sống chui lủi, không giấy tờ, không được bảo vệ bởi hệ thống pháp luật, không dám về nước vì nguy cơ mất chỗ đứng mong manh ở xứ người.​

Khi đã ổn định được thân phận, một bộ phận lớn người Việt chuyển sang tự kinh doanh hoặc làm thuê trong các lĩnh vực ít đòi hỏi bằng cấp và tiếng Đức như tiệm nail, nhà hàng, quán ăn, cửa hàng quần áo, tiệm may, nơi giờ làm việc thường kéo dài và ranh giới giữa ca chính – ca phụ, giờ hành chính – giờ “làm thêm” gần như bị xóa nhòa. Đằng sau những cửa tiệm sáng đèn tới khuya là những thân phận coi việc có giấy tờ hợp pháp, có thu nhập ổn định và gửi được tiền về nhà như minh chứng cuối cùng cho việc “ở lại là đúng” sau quãng đường nhập cư đầy rủi ro.​

Văn hóa “làm quên nghỉ” và áp lực gửi tiền về quê

Trong mắt nhiều người Đức, người Việt được gắn với hình ảnh “nghiện việc”: sẵn sàng làm xuyên trưa, kéo dài tới tối khuya, mở cửa quá giờ quy định, nhận thêm việc cho đến khi không còn sức mới chịu dừng. Không ít người nhiều năm liền không về thăm gia đình ở Việt Nam, không đi du lịch, gần như không có khái niệm nghỉ phép đúng nghĩa vì mọi chi phí nghỉ ngơi đều được quy đổi thành khoản tiền có thể dành dụm và chuyển về nước.​

Động lực phía sau không chỉ là cơm áo gạo tiền đơn thuần mà còn là tâm lý gánh vác: chu cấp cha mẹ, hỗ trợ anh em họ hàng, mua đất, xây nhà, tích lũy bất động sản để chứng minh với quê nhà rằng chuyến đi Đức là “thành công”. Ở nhiều câu chuyện, việc gửi tiền về không còn là lựa chọn tự nguyện mà trở thành kỳ vọng ngầm, thậm chí là nghĩa vụ gia đình, khiến người ở Đức luôn trong trạng thái phải kiếm nhiều hơn, làm thêm nhiều hơn, dù cơ thể đã phát tín hiệu quá tải.​

Chênh lệch chuẩn sống: tiền không bù được chất lượng đời

Người Đức khó chấp nhận sống trong những căn hộ chật chội, ngủ trên nệm trải dưới sàn, dùng chung không gian với nhiều người và làm việc ở nơi thiếu thốn phương tiện tối thiểu, dù thu nhập có thể cao hơn. Với không ít người Việt, ngưỡng chịu đựng lại khác: miễn còn sức, còn chỗ để nằm và còn cơ hội kiếm tiền, họ sẽ chấp nhận mọi bất tiện, coi đó là sự hy sinh tạm thời cho tương lai.​

Sự khác biệt nằm ở chuẩn sống và hệ giá trị tích lũy qua nhiều thế hệ: trong khi xã hội Đức coi nghỉ ngơi, không gian cá nhân, thiên nhiên và đời sống tinh thần là phần không thể thiếu của cuộc sống “đúng nghĩa”, nhiều người Việt xuất thân từ những hoàn cảnh kham khổ lại coi việc chịu vất vả, bỏ bớt nhu cầu cá nhân là con đường nhanh nhất để bù đắp những thiếu hụt vật chất trong quá khứ. Khi bước qua tuổi 50, nhiều lao động Việt bắt đầu trả giá bằng những cơn đau xương khớp, bệnh mãn tính và sự xuống sức rõ rệt, trong khi cùng độ tuổi đó, người Đức thường đã rút dần khỏi những công việc nặng nhọc để bảo toàn sức khỏe và tuổi thọ.​

Thiếu không gian nghỉ ngơi và sự cô lập âm thầm

Ngay cả khi có thời gian rảnh, không phải ai cũng dễ dàng tiếp cận những không gian thư giãn đúng nghĩa như rừng, hồ, đồng cỏ, khu thể thao ngoài trời – vốn là một phần quen thuộc trong thói quen cuối tuần của nhiều gia đình Đức. Không ít người Việt sống trong các khu dân cư đông đúc, môi trường ít cây xanh, lại không sở hữu vườn riêng để trồng trọt, chăm sóc hoa lá như một cách giảm stress nên việc “nghỉ” thường bị thay thế bằng thói quen thức khuya, tụ tập, hoặc tiếp tục làm việc lặt vặt trong tiệm cho hết việc.​

Sự thiếu gắn kết với không gian công cộng bản địa còn làm mỏng đi cơ hội hòa nhập, khiến một bộ phận người Việt sống trong “ốc đảo” cộng đồng người Việt giữa lòng nước Đức: đi làm – về tiệm – sinh hoạt với người cùng ngôn ngữ – gửi tiền về quê, ít tiếp xúc thực sự với xã hội sở tại. Ngay cả những chuyến về thăm Việt Nam, vốn có thể là dịp nghỉ ngơi, cũng thường bị biến thành chuỗi ngày thăm hỏi, quà cáp, giải quyết chuyện gia đình, vô hình trung tiếp tục kéo dài trạng thái căng thẳng thay vì hàn gắn sức khỏe tinh thần.​

Khi lời khen “chăm chỉ” trở thành tiếng chuông cảnh báo

Việc người Đức đánh giá người Việt là “chăm chỉ, chịu khó, làm không biết nghỉ” thoạt nghe có vẻ là lời khen, nhưng với nhiều người từng đi qua giai đoạn làm việc kiệt sức, đó lại là câu nhắc nhở về một thói quen lao động thiếu bền vững. Khi năng lực chịu đựng được coi là thương hiệu, không ít người tự đẩy mình xa hơn giới hạn an toàn, coi việc nghỉ ngơi, hưởng thụ hoặc giảm giờ làm là biểu hiện của yếu đuối, lười biếng hoặc “phản bội” lại những hy sinh ban đầu.​

Nếu tiếp tục duy trì cách sống này trong một môi trường đề cao phúc lợi, an sinh và cân bằng như Đức, người Việt rất dễ rơi vào thế tự cô lập: tích lũy được tiền, tài sản nhưng lại hụt hơi trước những chuẩn mực mới về sức khỏe, văn hóa và chất lượng sống mà thế hệ con cái đang dần tiếp thu. Khi ấy, khoảng cách giữa kỳ vọng của cha mẹ – những người mang tư duy “đổi đời bằng lao lực” – và lựa chọn của con cái – những công dân Đức gốc Việt quen với phúc lợi xã hội và tư duy thảnh thơi hơn – có thể trở thành rạn nứt thế hệ khó hàn gắn.​

Người Việt ở Đức đã chứng minh được ý chí bền bỉ trong hành trình mưu sinh, nhưng câu hỏi đặt ra ngày càng rõ: sau khi đã có chỗ đứng, liệu có dám học cách dừng lại đúng lúc, chấp nhận nghỉ ngơi, tận hưởng và tái định nghĩa thành công không chỉ bằng số tiền gửi về quê, mà bằng một cuộc sống trọn vẹn hơn ngay trên vùng đất đã chọn làm nơi gắn bó lâu dài.