Lằn ranh vô hình trên sân chơi trẻ em Anh

Anh – Những buổi chiều cuối tuần ở London, Manchester hay Cambridge, các sân chơi vẫn rộn ràng tiếng cười trẻ nhỏ, nhưng ít phụ huynh ngờ rằng ngay trên mặt cỏ, vỉa hè, xích đu, cầu trượt lại tồn tại một “lằn ranh vô hình”: dư lượng thuốc diệt cỏ chứa glyphosate – hóa chất đã bị Tổ chức Y tế thế giới xếp nhóm có khả năng gây ung thư từ năm 2015.​

Thông tin do phóng viên thường trú tại London chuyển về cho thấy, nhiều hội đồng địa phương ở Anh vẫn sử dụng hàng nghìn lít glyphosate mỗi năm để xử lý cỏ dại và duy trì cảnh quan các không gian xanh công cộng, từ công viên, sân thể thao, nghĩa trang đến lối đi bộ. Đây là hoạt động đã diễn ra trong thời gian dài, tuy nhiên chỉ thực sự gây chú ý khi một tổ chức vận động vì sức khỏe cộng đồng tiến hành khảo sát độc lập tại một số sân chơi và công bố kết quả.​

Mạng lưới Hành động về thuốc trừ sâu Anh (Pan UK) đã lấy mẫu lau bề mặt thiết bị vui chơi và mẫu đất tại 13 sân chơi ở các khu vực Kent, Cambridgeshire, Buckinghamshire, Tower Hamlets và Hackney. Kết quả phân tích phát hiện dấu vết glyphosate hoặc chất phân hủy của nó là axit aminomethylphosphonic (AMPA) tại 8 sân chơi, trong đó có cả trên các thiết bị mà trẻ thường xuyên chạm tay như xích đu, cầu trượt.​

Điểm sáng hiếm hoi trong bức tranh này là khu Hackney, nơi chính quyền địa phương đã chấm dứt việc sử dụng glyphosate ở không gian công cộng từ năm 2021 và là nơi duy nhất không phát hiện dấu vết hóa chất trong khảo sát. Quyết định dừng sử dụng được đưa ra sau nhiều năm tranh luận ở cấp cộng đồng, qua đó cho thấy khi có áp lực xã hội đủ mạnh, chính sách vẫn có thể thay đổi theo hướng ưu tiên sức khỏe người dân, đặc biệt là trẻ em.​

Trong phát biểu mang tính cảnh báo mạnh mẽ, ông Nick Mole, nhà vận động của Pan UK, nhấn mạnh việc tìm thấy một loại thuốc trừ sâu có mức nguy hại cao ở nơi trẻ em vui chơi là điều “vô cùng đáng lo ngại”. Ông chỉ ra một thực tế đơn giản nhưng dễ bị bỏ qua: trẻ nhỏ thường có xu hướng đưa tay, đồ chơi và nhiều vật khác lên miệng, nên bất kỳ dư lượng hóa chất nào bám trên bề mặt thiết bị hay bề mặt đất cũng có thể trở thành con đường phơi nhiễm trực tiếp.​

Những tranh cãi về glyphosate không phải mới xuất hiện ở Anh hay châu Âu. Song, điểm đáng chú ý hiện nay là hóa chất này vẫn được cấp phép sử dụng rộng rãi trong các không gian công cộng, trong khi một số nghiên cứu và cảnh báo từ giới khoa học lại liên tục đặt nghi vấn về mức độ an toàn dài hạn đối với sức khỏe cộng đồng.​

Giới chuyên gia y tế cho rằng, nếu trước đây tranh luận quanh glyphosate chủ yếu xoay quanh người lao động nông nghiệp – những người tiếp xúc trực tiếp và thường xuyên – thì nay câu chuyện đã đi thẳng vào trung tâm đô thị, nơi trẻ em và gia đình sinh hoạt hàng ngày. Giáo sư Michael Antoniou, chuyên gia di truyền học phân tử và độc chất học tại King’s College London, khẳng định việc tiếp xúc với thuốc diệt cỏ chứa glyphosate là một “mối nguy rõ rệt” đối với sức khỏe, có thể liên quan đến gan nhiễm mỡ, bệnh thận và nhiều loại ung thư, trong đó có bệnh bạch cầu.​

Trong khi đó, cơ quan chịu trách nhiệm quản lý thuốc trừ sâu ở Anh là Cơ quan An toàn và Sức khỏe lao động (HSE) dự kiến sẽ xem xét lại việc cấp phép glyphosate trong năm nay. Quy trình đánh giá thường tập trung vào dữ liệu khoa học, hồ sơ rủi ro và lợi ích kinh tế, nhưng dư luận đang kỳ vọng lần rà soát này sẽ tính đến cả góc nhìn đạo đức: liệu việc duy trì một hóa chất gây tranh cãi ở những nơi trẻ em vui chơi có còn phù hợp, khi đã tồn tại các phương án quản lý cỏ dại thay thế với rủi ro thấp hơn.​

Từ góc độ quản trị đô thị, câu chuyện glyphosate đặt ra bài toán cân bằng giữa chi phí, hiệu quả và sức khỏe cộng đồng. Đối với nhiều hội đồng địa phương vốn chịu áp lực ngân sách, thuốc diệt cỏ hóa học là lựa chọn nhanh, rẻ, đỡ tốn nhân công hơn so với cắt tỉa thủ công hay sử dụng các giải pháp thân thiện môi trường. Thế nhưng, cái giá phải trả nếu rủi ro sức khỏe được chứng minh là có thật sẽ không chỉ nằm ở những con số bảo hiểm y tế hay kiện tụng pháp lý, mà còn là niềm tin của người dân vào cách chính quyền bảo vệ những nhóm dễ tổn thương nhất.​

Đáng chú ý, nhiều phụ huynh hiện vẫn tin rằng sân chơi, công viên công cộng là không gian “an toàn mặc định”. Các chiến dịch truyền thông về nguy cơ hóa chất thường tập trung vào thực phẩm, nguồn nước, ô nhiễm không khí, trong khi lớp hóa chất vô hình trên thảm cỏ hay bề mặt thiết bị vui chơi rất ít khi được nhắc đến. Việc công bố kết quả khảo sát của Pan UK vì thế không chỉ mang ý nghĩa kỹ thuật mà còn là lời nhắc nhở về khoảng trống thông tin giữa những gì giới chuyên môn biết và những gì công chúng được nghe.​

Với bối cảnh đó, cách tiếp cận chủ động từ phía cộng đồng được xem là yếu tố then chốt. Các nhóm cư dân, hội phụ huynh hoàn toàn có thể yêu cầu hội đồng địa phương công khai kế hoạch sử dụng thuốc diệt cỏ, lịch phun, loại hóa chất, đồng thời thúc đẩy thử nghiệm các mô hình quản lý không hóa chất như dùng cỏ bản địa, lớp phủ hữu cơ, hay cơ giới hóa việc dọn cỏ. Những mô hình như Hackney – nơi đã cắt bỏ glyphosate khỏi hệ thống chăm sóc không gian xanh – là gợi ý để các khu vực khác tham khảo và điều chỉnh lộ trình phù hợp.​

Câu chuyện ở Anh cũng gợi lên một vấn đề rộng hơn: chuẩn an toàn đối với không gian công cộng dành cho trẻ em. Khi việc sử dụng hóa chất vẫn còn tranh cãi, nguyên tắc thận trọng – ưu tiên lựa chọn ít rủi ro hơn khi bằng chứng khoa học chưa hoàn toàn ngã ngũ – cần được đặt cao, nhất là với những đối tượng nhạy cảm như trẻ nhỏ. Điều đó đòi hỏi sự phối hợp giữa nhà quản lý, nhà khoa học, tổ chức xã hội và chính phụ huynh, thay vì trông chờ vào một quyết định hành chính đơn lẻ.​

Từ một phát hiện trong 13 sân chơi, vấn đề glyphosate đã vượt ra ngoài phạm vi kỹ thuật của lĩnh vực thuốc bảo vệ thực vật để trở thành bài kiểm tra cho cách một xã hội lựa chọn ưu tiên. Giữa sự tiện lợi và chi phí thấp của hóa chất với yêu cầu bảo vệ sức khỏe thế hệ tương lai, cái gì được đặt lên bàn cân nặng hơn sẽ thể hiện rõ trong những quyết định mà các cơ quan chức năng Anh đưa ra trong thời gian tới. Và trước khi có bất kỳ kết luận chính thức nào, những bước đi chủ động, thận trọng ngay từ cộng đồng – đặc biệt là những người làm cha mẹ – có thể là lớp bảo vệ đầu tiên, và có lẽ cũng là quan trọng nhất, cho những sân chơi tưởng như rất đỗi bình yên.​