Kế hoạch Made in Europe và bài toán sinh tồn của ôtô châu Âu​

Châu Âu – Kế hoạch “Made in Europe” trong dự luật Thúc đẩy Công nghiệp mà Ủy ban châu Âu (EC) vừa trình đã ngay lập tức vấp phải phản ứng gay gắt từ Trung Quốc, nơi đang nổi lên như cường quốc xuất khẩu xe điện, pin và thiết bị năng lượng sạch vào thị trường EU. Bộ Thương mại Trung Quốc cáo buộc Brussels theo đuổi chủ nghĩa bảo hộ, dựng lên rào cản đầu tư và phân biệt đối xử có hệ thống với doanh nghiệp nước ngoài, đồng thời cho rằng văn bản này đi ngược các nguyên tắc của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO).​

Trong dự luật, EC đề xuất một loạt biện pháp ưu tiên hàng “Made in Europe” trong mua sắm công, kèm theo các điều kiện đầu tư mới đối với những ngành then chốt như pin, xe điện, tấm pin mặt trời và các nguyên liệu thô chiến lược. Mục tiêu là củng cố năng lực sản xuất nội khối trong bối cảnh châu Âu ngày càng phụ thuộc vào chuỗi cung ứng từ bên ngoài, đặc biệt là từ Trung Quốc trong các lĩnh vực công nghệ xanh.​

Dự luật xác định đối tượng trọng tâm là doanh nghiệp đến từ những quốc gia chiếm trên 40% năng lực sản xuất toàn cầu trong một lĩnh vực cụ thể, một ngưỡng được xem là nhắm trực tiếp tới Trung Quốc. Nếu muốn đặt nhà máy tại EU, các công ty thuộc nhóm này sẽ phải đáp ứng hàng loạt ràng buộc: tối thiểu 50% lao động là công dân EU, giới hạn tỷ lệ sở hữu nước ngoài dưới 49% và trích ít nhất 1% doanh thu toàn cầu để đầu tư cho hoạt động nghiên cứu và phát triển ngay tại châu Âu.​

Với các mặt hàng xuất khẩu chủ lực của Trung Quốc như xe điện, pin EV hay tấm pin năng lượng mặt trời, bài toán còn khó hơn khi dự luật yêu cầu tỷ lệ nội địa hóa tại EU lên tới 70% mới đủ điều kiện tham gia chương trình mua sắm công. Một số linh kiện pin được miễn trừ, song tổng thể, các quy định này vẫn bị phía Trung Quốc coi là nỗ lực chặn dòng hàng hóa giá rẻ từ nước này, đồng thời tạo vành đai bảo vệ cho doanh nghiệp châu Âu.​​

Việc châu Âu “kết nạp” Anh, Nhật Bản và Hàn Quốc phản ánh thực tế khu vực này đang phụ thuộc nhiều vào các nhà sản xuất pin từ Đông Á, vốn chiếm phần lớn công suất pin lắp đặt tại EU. Trong nhiều năm qua, EU đã ký nhiều biên bản ghi nhớ với Tokyo để hợp tác phát triển pin điện, chia sẻ chi phí R&D và củng cố vị thế cạnh tranh trước sức ép từ doanh nghiệp Trung Quốc.​

Dù được EC thúc đẩy mạnh mẽ, dự luật “Made in Europe” vẫn phải vượt qua quá trình tham vấn và phê chuẩn kéo dài tại Nghị viện châu Âu và toàn bộ 27 nước thành viên, có thể mất từ một đến hai năm. Chính những chia rẽ nội bộ đã in dấu lên nội dung văn bản: Pháp kêu gọi các hàng rào bảo hộ mạnh hơn; Đức muốn giữ không gian linh hoạt để tiếp tục hợp tác với những mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng; trong khi nhóm nước Bắc Âu và Baltic cảnh báo các hạn chế thái quá có thể khiến nhà đầu tư nản chí.​

Hungary phản đối quyết liệt, khi nước này trở thành cứ điểm quan trọng cho các hãng xe Trung Quốc thâm nhập thị trường EU. BYD – một trong những tập đoàn xe điện lớn nhất Trung Quốc – đặt trụ sở khu vực tại Hungary và đang xây dựng nhà máy sản xuất quy mô lớn đầu tiên ở châu Âu, dự kiến đi vào sản xuất hàng loạt từ giữa năm 2026. Với những doanh nghiệp như BYD, các tiêu chí khắt khe về lao động, sở hữu và nội địa hóa có thể làm thay đổi hoàn toàn bài toán chi phí khi tiến vào lục địa già.​​

Nếu được thông qua, kế hoạch “Made in Europe” có thể định hình lại cuộc chơi trên thị trường xe điện và thiết bị năng lượng sạch tại châu lục này. Các thương hiệu Trung Quốc sẽ đối mặt với chi phí tuân thủ cao hơn và áp lực nội địa hóa sâu hơn, trong khi doanh nghiệp EU được hưởng thêm lớp bảo vệ ở một thị trường được dự báo là điểm đến tiêu thụ xe điện lớn trong tương lai gần. Tuy vậy, cánh cửa ưu đãi mở cho Anh, Nhật Bản, Hàn Quốc cũng cho thấy châu Âu không hoàn toàn khép kín, mà đang cố gắng vẽ lại bản đồ liên minh công nghiệp trong kỷ nguyên chuyển dịch xanh.​