Ireland – “mắt xích yếu nhất” của châu Âu trước mối đe dọa từ Nga​

World – Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky suýt chút nữa đã trở thành nạn nhân của một vụ tấn công bằng máy bay không người lái khi chuyên cơ của ông chuẩn bị hạ cánh xuống sân bay Dublin vào đêm 3.12, phơi bày những lỗ hổng nghiêm trọng trong hệ thống phòng thủ và an ninh hàng không của Ireland. Ngay sau khi máy bay chở Zelensky tiếp đất, năm máy bay không người lái “cấp quân sự” bị phát hiện trong khu vực gần đường bay dự kiến, trong khi phía Ireland thừa nhận họ hầu như không có năng lực giám sát và đánh chặn trên không phận của chính mình.​

Đối với giới hoạch định an ninh ở Dublin, sự cố này là lời cảnh tỉnh rằng chính sách trung lập và chi tiêu quốc phòng ở mức tối thiểu đang biến Ireland thành “mắt xích yếu nhất” của châu Âu trước các mối đe dọa an ninh mới từ Nga. Thượng nghị sĩ kiêm cựu sĩ quan Tom Clonan cảnh báo nước này gần như “hoàn toàn không có khả năng tự vệ”, thiếu cả hệ thống radar, sonar lẫn vũ khí hiện đại để phát hiện và vô hiệu hóa các nguy cơ.​

Trong các kịch bản xung đột, điều khiến giới chuyên gia lo ngại nhất không chỉ là khả năng tấn công trực tiếp, mà là mạng lưới cáp ngầm và đường ống khí đốt quanh Ireland – nơi đặt tới khoảng ba phần tư tuyến cáp xuyên Đại Tây Dương quan trọng kết nối châu Âu và Mỹ. Nga sở hữu các tàu ngầm đặc biệt với “cánh tay máy” có thể cắt cáp, trong khi tàu do thám Yantar từng bị phát hiện di chuyển qua khu vực các tuyến cáp mà những tập đoàn công nghệ lớn đặt trụ sở tại Ireland phụ thuộc.​

Do thiếu hệ thống giám sát hiện đại, Dublin thường chỉ biết về hoạt động “vùng xám” của Nga trên biển khi được các đồng minh, đặc biệt là Anh, thông báo. Năm 2023, một tàu chiến và trực thăng Anh đã phải can thiệp, xua đuổi tàu ngầm Nga xuất hiện gần cảng Cork, minh họa mức độ phụ thuộc của Ireland vào năng lực quân sự nước khác.​

Sau sự cố với Zelensky, phản ứng của giới chức Ireland càng làm dấy lên nghi ngờ về năng lực chỉ huy và điều phối khủng hoảng. Không có họp báo, không công bố điều tra hay kế hoạch rà soát quốc phòng, trong khi truyền thông phải tự truy tìm thông tin về chuỗi mệnh lệnh liên quan đến việc xử lý mối đe dọa máy bay không người lái.​

Công tác chuẩn bị chuyến thăm Zelensky được giao cho lực lượng cảnh sát An Garda Siochana – đồng thời là cơ quan tình báo trung ương – tạo nên cấu trúc trách nhiệm chồng chéo và khó truy cứu. Ban đầu, một số nguồn tin ẩn danh từ lực lượng này đổ lỗi cho quân đội, cho rằng máy bay không người lái hoạt động ngoài vùng lãnh hải 12 hải lý, trong khi phía quân đội phủ nhận nhưng lại từ chối ra điều trần trước ủy ban quốc hội vì lý do an ninh quốc gia.​

Một điểm yếu khác là việc nhà chức trách đã không cảnh báo cơ quan quản lý hàng không dân dụng, dù phát hiện nguy cơ trên không phận gần sân bay. Các chuyến bay thương mại vẫn hạ cánh bình thường xuống Dublin, trái ngược với Copenhagen hay Oslo – những nơi từng đóng cửa sân bay ngay lập tức trước mối đe dọa tương tự.​

Ở ngoài khơi, tàu tuần tra William Butler Yeats của lực lượng hải quân Ireland phải dùng “mắt trần” để quan sát các máy bay không người lái, trong khi ảnh vệ tinh EU cho thấy một con tàu khả nghi với hệ thống nhận dạng tự động bị tắt – có thể là nơi phóng các thiết bị này. Nhưng khả năng đối phó cũng rất hạn chế: không có đạn phòng không chuyên dụng, thủy thủ đoàn lo ngại bắn rơi thiết bị có thể gây nguy hiểm cho máy bay dân dụng hoặc khu vực dân cư.​

Sau khi cho nghỉ hưu con tàu Eithne – từng là soái hạm hải quân – Ireland hiện không còn bất kỳ chiến hạm nào được trang bị đầy đủ hệ thống vũ khí, radar hay gây nhiễu hiện đại. Thông thường, chỉ một trong bốn tàu tuần tra ven bờ có khả năng hoạt động, trong khi vùng đặc quyền kinh tế của nước này bao phủ tới 340.000 dặm vuông biển.​

Không quân Ireland cũng ở tình trạng lạc hậu tương tự. Lực lượng này chỉ có một số ít máy bay huấn luyện Pilatus PC-9M cánh quạt với vũ khí tối thiểu, trong khi đề xuất mua phi đội tiêm kích đánh chặn mới nhiều lần bị chính phủ từ chối. Trên tàu William Butler Yeats, các khẩu pháo Rheinmetall 20 mm đã hơn nửa thế kỷ tuổi, không có khả năng tác chiến ban đêm và sử dụng kiểu ngắm bắn từ thời Thế chiến II.​

Nguyên nhân sâu xa, theo các sĩ quan và chuyên gia quân sự, nằm ở tâm lý xã hội và chính trị: chính sách “trung lập” lâu nay được hiểu không chỉ là tránh xung đột, mà còn dè chừng cả việc chuẩn bị cho xung đột. Việc kêu gọi tăng ngân sách quốc phòng thường bị xem là đi ngược truyền thống hòa bình, thậm chí bị coi là không yêu nước.​

Về mặt lịch sử, Ireland muốn tách mình khỏi hình ảnh cựu mẫu quốc Anh với một đế quốc gắn liền với sức mạnh quân sự và hải quân. Trớ trêu là hiện nay, Dublin lại phụ thuộc lớn vào London trong việc bảo vệ không phận và vùng biển, khi chiến đấu cơ và tàu chiến Anh thường xuyên được huy động để kiểm soát những hoạt động bất thường quanh đảo.​

Một thỏa thuận bí mật từ thời Chiến tranh Lạnh cho phép Không quân Hoàng gia Anh tự do sử dụng không phận Ireland để đánh chặn máy bay Nga, dựa trên tiền lệ “hành lang Donegal” từng được dùng để chống tàu ngầm Đức. Năm 2020, các oanh tạc cơ Tupolev T-95 của Nga ba lần áp sát, và mỗi lần đều bị tiêm kích Anh cất cánh từ Scotland và miền bắc England chặn lại.​

Trong bối cảnh ngày càng phụ thuộc vào an ninh do Anh và các đồng minh NATO cung cấp, nhiều tổ chức nghiên cứu chiến lược kêu gọi xem xét lại tư duy quốc phòng của Ireland. Một số đề xuất thậm chí khuyến nghị tái kích hoạt các căn cứ quân sự Anh từng đóng trong giai đoạn xung đột Bắc Ireland nhằm đối phó tốt hơn với nguy cơ từ Nga.​

Về tài chính, Ireland không thiếu nguồn lực khi liên tiếp ghi nhận thặng dư ngân sách hơn 10 tỉ euro trong hai năm gần đây. Tuy nhiên, đề xuất của Phó thủ tướng Simon Harris về việc tăng gấp đôi chi tiêu quốc phòng lên 3,4 tỉ euro để đáp ứng “kỳ vọng của các đối tác châu Âu” bị Bộ Tài chính mạnh mẽ bác bỏ, kết quả là chỉ một nửa mức tăng được thông qua.​

Ngay cả những bước đi nâng cấp tối thiểu cũng diễn ra chậm chạp. Gói mua sắm hệ thống radar trị giá 500 triệu euro từ Pháp mới được phê duyệt gần đây nhưng phải tới năm 2027 mới được triển khai, trong khi Ireland sẽ giữ chức Chủ tịch luân phiên EU từ mùa hè này và chuẩn bị đón hàng loạt lãnh đạo châu Âu đến Dublin.​

Các tiếng nói chỉ trích cho rằng Dublin đang dựa dẫm thái quá vào sự bảo đảm không chính thức từ láng giềng, thay vì tự xây dựng năng lực răn đe và phòng vệ. Họ cảnh báo sự “đạo đức giả” khi tuyên bố trung lập, chi rất ít cho quốc phòng nhưng lại kỳ vọng nước khác gánh thay phần rủi ro an ninh, là điều không thể kéo dài trong môi trường địa chính trị ngày càng bất ổn.​

Trong bối cảnh chiến tranh Ukraine chưa có dấu hiệu hạ nhiệt và Nga tăng cường hoạt động trên Đại Tây Dương, vụ việc Zelensky suýt trở thành mục tiêu của máy bay không người lái tại Dublin được xem là tín hiệu báo động đỏ cho cả Ireland lẫn châu Âu. Nó đặt ra câu hỏi liệu lục địa này có thể chấp nhận để một quốc gia ở vị trí chiến lược, nắm giữ hạ tầng số trọng yếu, tiếp tục là “mắt xích yếu nhất” trong chuỗi phòng thủ chung trước những mối đe dọa mới.