Điện chia buồn: Tổng thống của một quốc gia thành viên EU từ trần

Việt Nam – Thông tin Chủ tịch nước Lương Cường gửi điện chia buồn tới Tổng thống Cộng hòa Cyprus Nikos Christodoulides trước việc cựu Tổng thống George Vassiliou từ trần không chỉ là một nghi thức ngoại giao thông thường, mà còn gợi lại cả một chặng đường hội nhập đầy biến chuyển của quốc đảo Địa Trung Hải này. Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa, câu chuyện về một nhà lãnh đạo đã đặt nền móng để Cyprus bước vào Liên minh châu Âu mang đến nhiều gợi mở về tầm nhìn chiến lược, khả năng tận dụng cơ hội và vai trò của từng quyết định chính trị đối với quỹ đạo phát triển quốc gia.​

George Vassiliou là nhân vật đã để lại dấu ấn đậm nét trong tiến trình hiện đại hóa và hội nhập của Cyprus, dù ông chỉ giữ cương vị tổng thống trong một nhiệm kỳ ngắn cuối thập niên 1980, đầu thập niên 1990. Ông qua đời ngày 14/1, hưởng thọ 94 tuổi, khép lại cuộc đời của một chính khách gắn chặt với lựa chọn chiến lược: đưa Cyprus rời khỏi quỹ đạo một nền kinh tế nhỏ, phụ thuộc, để bước vào không gian kinh tế – chính trị rộng lớn của châu Âu thống nhất.​

Các mốc chính trong nhiệm kỳ của Vassiliou cho thấy cách một nhà lãnh đạo nhỏ bé về quy mô quốc gia vẫn có thể tính toán những bước đi có tác động dài hạn. Việc Cyprus nộp đơn xin gia nhập Liên minh châu Âu năm 1990 diễn ra trong bối cảnh Chiến tranh Lạnh đang đi đến hồi kết, trật tự khu vực châu Âu đứng trước tái cấu trúc sâu sắc, và “giấc mơ châu Âu” trở thành đích đến của nhiều quốc gia nhỏ, phân hóa hoặc mới chuyển đổi thể chế. Với Vassiliou, đây không chỉ là nỗ lực dịch chuyển vị thế quốc gia, mà còn là thông điệp về lựa chọn gắn tương lai Cyprus vào một cấu trúc hợp tác đa phương rộng lớn hơn, chấp nhận các ràng buộc nhưng đồng thời kỳ vọng hưởng lợi từ thị trường chung, chuẩn mực thể chế và các cơ chế hỗ trợ phát triển.​

Hai năm sau, năm 1992, Cyprus dưới sự điều hành của ông đã quyết định neo tỷ giá đồng tiền của mình vào đồng ECU – đơn vị tiền tệ chung tiền thân của đồng euro. Đằng sau một quyết định tưởng chừng thuần túy kỹ thuật tiền tệ là cả một cam kết chính trị: điều chỉnh chính sách tài khóa, tiền tệ, quản trị kinh tế theo hướng gần hơn với các tiêu chí hội nhập châu Âu, hạn chế những cú sốc tỉ giá, nâng cao niềm tin của nhà đầu tư, và chuẩn bị cho việc tham gia sâu hơn vào thị trường tài chính khu vực. Nếu nhìn lại, đó là bước khởi đầu để Cyprus từng bước hội nhập chuỗi giá trị, dòng vốn và tiêu chuẩn kinh tế – tài chính mà Liên minh châu Âu thiết lập.​

Những lựa chọn đó đã tạo nền móng để Cyprus chính thức gia nhập EU năm 2004 và trở thành thành viên khu vực đồng euro vào năm 2008, tức là hơn một thập kỷ sau khi Vassiliou rời cương vị tổng thống. Khoảng cách thời gian dài này cho thấy một thực tế thường bị bỏ qua trong tranh luận chính sách: không phải quyết định nào cũng cho kết quả tức thì, nhưng chúng có thể định hình quỹ đạo của cả một thế hệ, thậm chí nhiều thế hệ lãnh đạo sau đó. Di sản của Vassiliou, vì thế, nằm ở tầm nhìn chiến lược nhiều hơn là ở các con số nhiệm kỳ ngắn hạn.​

Việc lãnh đạo cấp cao Việt Nam gửi điện chia buồn nhân sự kiện ông qua đời cần được nhìn nhận trong bối cảnh rộng hơn, nơi ngoại giao lễ tân luôn đi kèm thông điệp chính trị. Đó là sự tôn trọng dành cho một nguyên thủ từng dẫn dắt đất nước mình trên con đường hội nhập và cải cách, đồng thời là lời khẳng định lại lập trường của Việt Nam coi trọng quan hệ hữu nghị, hợp tác với các đối tác ở mọi khu vực, kể cả những quốc gia quy mô không lớn nhưng có vị trí chiến lược trong các cấu trúc khu vực như Cyprus.​

Cyprus, tọa lạc giữa Đông Địa Trung Hải, là điểm tiếp giáp giữa châu Âu, Trung Đông và Bắc Phi, có vai trò như một cửa ngõ, trạm trung chuyển trong thương mại, năng lượng và dịch vụ tài chính. Con đường hội nhập mà nước này lựa chọn – từ việc tiếp cận EU, neo tiền tệ, đến tham gia khu vực đồng euro – cho thấy một mô hình “quốc gia nhỏ nhưng gắn sâu vào các cấu trúc đa phương” nhằm bù đắp hạn chế về quy mô và tài nguyên bằng lợi thế thể chế và vị trí địa – kinh tế.​

Ở một góc nhìn so sánh, câu chuyện của Cyprus gợi cho Việt Nam nhiều liên hệ thú vị. Việt Nam cũng đang lựa chọn con đường chủ động hội nhập kinh tế quốc tế, tham gia ngày càng sâu vào hệ thống các hiệp định thương mại tự do và cơ chế đa phương, từ ASEAN đến những FTA thế hệ mới với các đối tác lớn. Trong mỗi bước đi, bài toán đặt ra luôn là cân bằng giữa mở cửa và giữ vững độc lập tự chủ, giữa hội nhập sâu với bảo đảm an ninh kinh tế, an ninh tài chính, giữa hưởng lợi từ thị trường chung và ứng phó với các cú sốc bên ngoài.​

Việc hồi cố lại các quyết định của Vassiliou – nộp đơn gia nhập EU, gắn tỷ giá với ECU – cũng là lời nhắc rằng hội nhập luôn đi cùng cải cách nội bộ. Để đáp ứng các tiêu chuẩn của EU, Cyprus đã phải điều chỉnh luật pháp, cơ chế quản trị, chính sách kinh tế, từ đó nâng cao tính minh bạch, khả năng dự báo và sức hấp thụ các cơ hội phát triển. Điều này tương đồng với thực tế Việt Nam nhiều năm qua: mỗi cam kết quốc tế đều kéo theo yêu cầu sửa đổi luật pháp, cải thiện môi trường đầu tư, nâng chuẩn quản trị, đồng thời tạo áp lực nhưng cũng là động lực cải cách.​

Trong bối cảnh thế giới biến động, các cú sốc tài chính, nợ công, dịch bệnh và xung đột địa chính trị liên tiếp xảy ra, trải nghiệm của những nước nhỏ như Cyprus mang lại những bài học thấm thía về quản trị rủi ro và sức chịu đựng của nền kinh tế. Việc gia nhập khu vực đồng euro giúp Cyprus được hưởng lợi từ một đồng tiền mạnh, nhưng cũng buộc nước này phải đối mặt với kỷ luật tài khóa nghiêm ngặt và các hệ lụy khi khủng hoảng xuyên biên giới xảy ra. Từ đó, câu hỏi đặt ra cho mọi quốc gia đang hội nhập, trong đó có Việt Nam, là làm sao thiết kế những “tấm đệm” đủ vững – từ dự trữ ngoại hối, khuôn khổ pháp lý, cho đến năng lực quản trị ngân hàng – để giảm thiểu tác động tiêu cực khi gắn chặt hơn với dòng chảy khu vực và toàn cầu.​

Điện chia buồn của Chủ tịch nước Việt Nam, vì thế, không chỉ mang ý nghĩa nhân văn với gia đình cựu Tổng thống George Vassiliou và nhân dân Cyprus. Đó còn là một cách nhắc lại, một cách kín đáo nhưng rõ ràng, rằng Việt Nam luôn trân trọng những nhà lãnh đạo đã dám đưa đất nước mình đi theo con đường hội nhập và hợp tác, ngay cả khi phía trước còn nhiều ẩn số. Trong dòng chảy chung của ngoại giao hiện đại, mỗi lời chia buồn cũng là một lời khẳng định về sự tiếp nối: tiếp tục kiên định với lựa chọn hội nhập, tiếp tục coi đối thoại và hợp tác là trụ cột, và tiếp tục nhìn nhận những câu chuyện của các quốc gia khác như những tấm gương tham chiếu hữu ích cho con đường phát triển của chính mình.​