Điều tra cái chết vì ngộ độc bí ẩn ở Minden

Nordrhein-Westfalen – Ca tử vong vì chai nước ngọt có tẩm xyanua tại một nhà máy hóa chất ở Minden năm 2006 không chỉ là một vụ án mạng chưa có lời giải, mà còn là lời nhắc lạnh người về giới hạn của y học pháp y trước những chất độc vô hình. Gần 20 năm sau, hồ sơ được mở lại, nhưng những câu hỏi lớn nhất không chỉ xoay quanh hung thủ là ai, mà còn là: làm thế nào nhận diện kịp thời cái chết vì ngộ độc trong vô số trường hợp tử vong tưởng như “tự nhiên”.​

Vụ chai nước ngọt định mệnh

Đêm 18.12.2006, Johann Isaak, 44 tuổi, bước vào ca đêm tại một nhà máy chuyên sản xuất hoạt chất dược phẩm ở Minden. Trước giờ làm, ông ghé phòng nghỉ, mở tủ lạnh, lấy một chai nước ngọt đã mở sẵn, uống một ngụm rồi gục xuống chỉ trong chốc lát. Dù được đưa đi cấp cứu, ông tử vong vài giờ sau tại bệnh viện.​

Kết quả giám định pháp y nhanh chóng làm rõ đây không phải là một tai biến sức khỏe thông thường: trong chai nước có xyanua – chất cực độc làm tê liệt khả năng sử dụng oxy của cơ thể, khiến nạn nhân chết ngạt “từ bên trong”. Cảnh sát xác định nhiều khả năng thủ phạm là người cùng làm trong nhà máy, nhưng dù thẩm vấn diện rộng và xét nghiệm nước bọt, vụ án vẫn rơi vào ngõ cụt. Gần hai thập kỷ sau, hồ sơ được khôi phục, cho thấy ngay cả trong một môi trường công nghiệp được kiểm soát chặt, nguy cơ đầu độc có chủ đích vẫn có thể len lỏi bằng những vật dụng quen thuộc như một chai nước giải khát.​

Phòng pháp y và cuộc đấu trí với chất độc

Viện Pháp y Bệnh viện Đại học Münster không chỉ kiểm tra chai nước trong phòng thí nghiệm mà còn trực tiếp khám nghiệm tử thi của Isaak, qua đó lộ rõ những thách thức đặc biệt khi đối mặt với cái chết vì ngộ độc. Bác sĩ pháp y Maximilian Hagen, công tác tại đây từ năm 2017, mô tả công việc của mình là sự pha trộn giữa khoa học, trực giác và khả năng chịu đựng tâm lý trước những câu chuyện sinh tử mỗi ngày.​

Theo ông, nhiệm vụ cốt lõi của pháp y vẫn là xác định nguyên nhân tử vong thông qua khám nghiệm, sau đó là chuỗi xét nghiệm và tổng hợp kết quả trên bàn giấy. Bên cạnh khám nghiệm thi thể, họ còn phải thẩm định thương tích cho nạn nhân đang sống – từ bạo lực gia đình đến nghi án bạo hành trẻ em – trong lĩnh vực gọi là pháp y lâm sàng. Trái với hình dung phổ biến rằng pháp y gắn chặt với “án mạng”, số vụ được xác định là án giết người thật sự tại viện chỉ khoảng một vụ mỗi tháng, trong khi các trường hợp liên quan tội phạm ở mảng pháp y lâm sàng xuất hiện thường xuyên hơn nhiều.​

Khi cái chết không để lại vết thương

Ở các ca tử vong do hỏa hoạn, vật sắc, vật tù hay bệnh lý rõ rệt như nhồi máu cơ tim, viêm phổi, dấu vết thường tương đối “dễ đọc” trên cơ thể. Với ngộ độc, mọi chuyện đổi chiều: khó khăn lớn nhất là nhận ra mình đang đối diện với một trường hợp ngộ độc chứ không phải một cái chết tự nhiên hay tai biến khác.​

Một số chất để lại dấu hiệu khá điển hình, chẳng hạn các chất tạo methemoglobin gây những vết tím nâu đặc trưng trên da sau khi chết, hay mùi hạnh nhân đắng khi mở cơ thể, thường gợi ý xyanua. Tuy nhiên, đây chỉ là ngoại lệ dễ nhận diện; phần lớn trường hợp, pháp y phải đối mặt với tập hợp dấu hiệu mơ hồ, chồng chéo, buộc phải dựa vào xét nghiệm độc chất trong phòng thí nghiệm để đi đến kết luận. Thêm vào đó, bệnh nền, thuốc đang dùng, hay tình trạng nghiện rượu, ma túy của nạn nhân có thể làm nhiễu bức tranh, khiến việc dựng lại cơ chế tử vong càng khó khăn.​

Nguy cơ với chính bác sĩ pháp y

Ngộ độc không chỉ đe dọa nạn nhân mà còn có thể biến thi thể thành nguồn hiểm họa cho người khám nghiệm, nhất là với xyanua. Hagen cho biết cơ thể người chết có thể tiếp tục “giải phóng” chất độc, hơi xyanua có thể gây đau đầu, bất tỉnh cho người tiếp xúc gần nếu không được bảo hộ đúng cách.​

Trong một số ít trường hợp nghi ngờ ngộ độc xyanua, ekip buộc phải làm việc trong trang phục giống “đồ phi hành gia” với hệ thống lọc khí kín – một lớp bảo vệ cần thiết nhưng làm mọi thao tác khám nghiệm trở nên nặng nề, chậm chạp và căng thẳng hơn. Nguy cơ bị ảnh hưởng bởi hơi độc còn khó lường hơn vì không phải ai cũng nhận ra mùi hạnh nhân đắng; có người cảm nhận rất rõ, trong khi người khác hoàn toàn không ngửi thấy gì, nên họ sử dụng cả các bài kiểm tra khứu giác đơn giản để đánh giá khả năng nhận mùi của từng người.​

Áp lực của thời gian

Thậm chí, không phải lúc nào pháp y cũng có thể kết luận ngộ độc là nguyên nhân tử vong, ngay cả khi đó là sự thật. Nếu nạn nhân sống đủ lâu sau khi nhiễm độc hoặc được điều trị kéo dài tại khoa hồi sức, cơ thể có thể chuyển hóa, đào thải phần lớn chất độc trước khi thi thể được khám nghiệm.​

Trong các trường hợp ấy, những mẫu máu, dịch sinh học được lấy khi người bệnh vừa nhập viện trở thành mảnh ghép quan trọng, đôi khi là duy nhất, để xác định có hay không yếu tố độc chất. Điều này cho thấy mối liên kết then chốt giữa bệnh viện, phòng xét nghiệm lâm sàng và pháp y: nếu khâu lưu trữ mẫu ban đầu bị bỏ qua, sự thật có thể vĩnh viễn bị chôn vùi cùng người đã khuất.​​

Từ góc nhìn pháp y, vụ việc nhấn mạnh nhu cầu tăng cường đào tạo y bác sĩ, đặc biệt ở tuyến cấp cứu và hồi sức, về nhận diện sớm các dấu hiệu nghi ngờ ngộ độc – từ biểu hiện lâm sàng đến những chi tiết nhỏ trong bối cảnh hiện trường. Ở cấp độ xã hội, đây cũng là lời cảnh báo về lỗ hổng trong quản lý hóa chất độc hại: một lượng nhỏ rơi vào tay kẻ có chủ đích là đủ để tạo ra thảm kịch khó truy nguyên, kéo dài hàng chục năm mà vẫn chưa thể khép lại hồ sơ.​