Chợ đen rác thải: “mỏ vàng” của tội phạm ở châu Âu

EU – Theo cảnh báo từ cơ quan cảnh sát châu Âu, rác thải sinh hoạt và thương mại đang trở thành nguồn lợi béo bở cho các băng nhóm tội phạm có tổ chức, với mạng lưới hoạt động ngày càng tinh vi và khó kiểm soát. Thay vì là gánh nặng môi trường, rác bị biến thành “hàng hóa” trên thị trường chợ đen, nơi rủi ro pháp lý thấp nhưng lợi nhuận lại rất cao.​

Europol cho biết, các băng nhóm này bám vào mọi kẽ hở trong chuỗi xử lý rác: từ khâu ký hợp đồng, thu gom, phân loại đến vận chuyển xuyên biên giới. Chúng lôi kéo những người dễ bị tổn thương tham gia, làm giả giấy tờ, hợp thức hóa nguồn gốc chất thải và lợi dụng sự mỏng manh của lực lượng kiểm tra để đưa rác đi khắp châu Âu mà ít bị phát hiện.​

Mỗi năm, Liên minh châu Âu vận chuyển khoảng 67 triệu tấn rác thải hợp pháp trong nội khối và thêm hơn 35 triệu tấn ra ngoài lãnh thổ theo các thỏa thuận chính thức. Nhưng ước tính của Văn phòng chống gian lận châu Âu (OLAF) cho thấy có tới 15–30% số lô hàng có thể là bất hợp pháp, đồng nghĩa với hàng triệu tấn chất thải đang “đi lậu” qua biên giới dưới vỏ bọc hợp pháp.​

Phần lớn lượng rác này không được xử lý đúng quy chuẩn mà bị đổ trộm, chôn lấp trái phép hoặc “rửa” bằng cách trộn với rác tái chế, gây ô nhiễm đất, nguồn nước và không khí. OLAF nhấn mạnh hoạt động vận chuyển rác thiếu kiểm soát đang làm suy yếu nỗ lực chuyển đổi xanh của châu Âu, khiến mục tiêu xây dựng nền kinh tế tuần hoàn, bền vững ngày càng xa vời.​

Tại Romania, tình trạng này được nhìn thấy rõ nhất, khi nước này trở thành một trong những “điểm đến” của rác thải châu Âu. Các tổ chức môi trường ghi nhận nhiều lô hàng từ Italy, Đức, Anh, Bỉ được khai báo là vật liệu có thể tái chế, nhưng thực chất chứa đủ loại chất thải không đạt chuẩn, thậm chí nguy hại.​

Theo một chuyên gia thuộc tổ chức ECOTECA, các mạng lưới tội phạm thường dựng lên những công ty “vỏ bọc”, tổ chức các tuyến vận chuyển lòng vòng giữa nhiều nước để che dấu nguồn gốc và điểm đến cuối cùng của rác. Chúng trộn lẫn rác hợp pháp với rác bất hợp pháp, thay tên đổi nhãn trong hồ sơ, khiến lực lượng chức năng rất khó lần dấu.​

Việc phát hiện sai phạm chủ yếu dựa vào kiểm tra ngẫu nhiên hoặc những vụ việc bị lộ vì dấu hiệu ô nhiễm nghiêm trọng tại địa phương tiếp nhận. Khi hậu quả môi trường đã rõ rệt – đất đai bị hủy hoại, người dân khiếu nại, báo chí vào cuộc – thì rác đã nằm đó từ lâu và các công ty đứng tên trên giấy tờ nhiều khi đã biến mất.​

Trong bối cảnh nguồn lực kiểm tra, giám sát còn hạn chế, sự phối hợp xuyên biên giới chưa đủ chặt chẽ, các cơ quan chức năng tại châu Âu đang ở thế bị động trước tốc độ “tái cấu trúc” liên tục của các mạng lưới buôn lậu rác. Rác, từ thứ đáng bị loại bỏ, đã được tội phạm biến thành công cụ kiếm tiền, để lại gánh nặng môi trường, tài chính và sức khỏe cho chính các cộng đồng đang sống trên mảnh đất bị chôn vùi chất thải.